Z pola bitwy prosto do amerykańskiej kuchni. Tak wojenna technologia zrewolucjonizowała zwykłe życie

Czołg przeciwko czołgowi

Druga wojna światowa to przede wszystkim rozwój technologii militarnych, w tym broni pancernej. – Czołg stał się wówczas podstawowym rodzajem walki – mówi dr Adam Buława, historyk wojskowości z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. – Czołgi były używane na wszystkich frontach, sprawdzały się we wszystkich klimatach, zarówno w zachodniej czy południowej Europie, jak i w piaskach afrykańskich pustyń, w dżungli i – co było w tej wojnie kluczowe – w warunkach rosyjskiej zimy – mówi dr Buława.

– Niemieckie pantery i tygrysy były uznawane za najlepsze albo jedne z najlepszych czołgów drugiej wojny światowej. Spoza Niemiec do najlepszych czołgów należały sowieckie T-34, brytyjskie czołgi Churchille oraz amerykańskie Shermany – wymienia dr Buława. W czasie wojny Niemcy zaczęli rozwijać nową serię ciężkich czołgów. Pierwszym był Tiger, który przewyższył wszystkich swoich przeciwników pod względem siły ognia i pancerza, gdy po raz pierwszy wyjechał na pole bitwy. Jeszcze cięższy i skuteczniejszy okazał się Tiger 2 z potężnym działem i mocnym, pochyłym pancerzem. Nie bez powodu wśród aliantów czołg ten zyskał przydomek „King Tiger”.

Czołgi były ulepszane na różne sposoby, a jeden z najważniejszych wynalazków usprawniających ich obsługę wymyślił i opatentował polski kapitan Rudolf Gundlach jeszcze w pierwszej połowie lat 30. XX w. Był to peryskop obrotowy, zwany od nazwiska konstruktora peryskopem Gundlacha. Znacznie ułatwiał on walkę z wrogiem z wnętrza czołgu, umożliwiając obserwację otoczenia w promieniu 360 stopni bez wychodzenia z niego, a nawet bez konieczności odwracania głowy. Przed wojną wyposażano w niego polskie czołgi, a w jej trakcie znalazł zastosowanie na masową skalę w czołgach brytyjskich i sowieckich.

Bitwy na skrzydłach

Najbardziej spektakularny postęp technologiczny wojna przyniosła w dziedzinie lotnictwa. – Pojawiły się na wielką skalę samoloty myśliwskie, które z jednej strony służyły do zwalczania napadu powietrznego przeciwnika, a z drugiej umożliwiały ubezpieczenie działań własnego lotnictwa oraz wojsk lądowych – mówi dr Buława. Niemcy mieli swoje myśliwce typu Messerschmitt czy Focke-Wulf, Brytyjczycy – Spitfire. Inni wojenni gracze również nie zasypiali gruszek w popiele. Japończycy produkowali Mitsubishi Zero, a Amerykanie słynne mustangi. – Warto jednak pamiętać, że samoloty odrzutowe, które powstały w Niemczech, nie zdążyły przechylić zwycięstwa na stronę III Rzeszy – podkreśla dr Buława.

Rozwijało się również lotnictwo szturmowe i bombowe. – W przypadku lotnictwa szturmowego, które służyło do wspierania uderzeń lądowych i bombardowania bliskiego zaplecza, znów wyróżniały się Niemcy ze swoimi junkersami 87 – mówi dr Buława. Rosjanie mieli iljuszyny, natomiast alianci zachodni dysponowali myśliwcami z podwieszanym uzbrojeniem i lekkimi bombowcami. Siła alianckiego lotnictwa tkwiła przede wszystkim w działaniach strategicznych, takich jak planowe niszczenie niemieckich ośrodków przemysłowych i zbrojeniowych, a także baz morskich.

I tu też przydała się polska myśl techniczna – na angielskich bombowcach masowo instalowano opracowany w 1940 r. przez inż. Władysława Świąteckiego nowatorski wyrzutnik elektromagnetyczny do bomb o masie 4000 funtów. Z kolei inż. Jerzy Rudlicki zaprojektował wyrzutnik bombowy do ataków powierzchniowych umożliwiający jednoczesny zrzut trzystu 10-kilogramowych bomb (jego dziełem są również wyrzutniki do zrzucania ulotek z samolotów). Za pomocą tych urządzeń pod koniec wojny zrzucane były bomby na niemieckie i japońskie miasta. – Na Dalekim Wschodzie z kolei wojenną nowinką technologiczną były bombowce nurkujące i samoloty torpedowe, które startowały z pokładów lotniskowców – mówi dr Buława.

Śmigłowce i rakiety

Druga wojna światowa to również czas, kiedy na niebie pojawiły się pierwsze śmigłowce. Na początku – w 1940 r. – na amerykańskim niebie. W USA prace nad konstrukcją śmigłowca prowadził rosyjski emigrant i inżynier lotnictwa Igor Sikorski i to on pilotował pierwsze loty swoich maszyn. W tym czasie wojsko amerykańskie intensywnie poszukiwało nowatorskich rozwiązań do zastosowań militarnych i uwagę generałów przykuł śmigłowiec Sikorskiego. Na zlecenie wojska rosyjski konstruktor zaprojektował pierwszą maszynę bojową ze śmigłem – Sikorsky-R4. Śmigłowce nie zawiodły oczekiwań, pod koniec wojny jeden z nich brał udział w akcji ratunkowej amerykańskich żołnierzy w Birmie, a inny dokonał ważnego przełomu – wylądował na pokładzie lotniskowca USS Bunker Hill.

Nie tylko śmigłowce były novum na arenie działań wojennych. Pojawiła się zupełnie nowa kategoria militarna – kierowana broń rakietowa dalekiego zasięgu na paliwo ciekłe. – Za jej ojców można uznać Niemców, którzy wyprodukowali broń latającą F1 czy też rakietę V2, czyli słynną Wunderwaffe – mówi dr Buława. Po wojnie konstruktor rakiet Wernher von Braun oddał się w ręce Amerykanów, a oni wykorzystali jego umiejętności w dziedzinie silników rakietowych, angażując go do powstającego wówczas w USA programu kosmicznego. W efekcie w 1958 r. rakieta podobna do V2 wyniosła pierwszego amerykańskiego satelitę Explorer 1 na orbitę Ziemi. Z kolei dzięki rakiecie Saturn 5 amerykańscy astronauci wylądowali w 1969 r. na Księżycu.

Z frontu do kuchni

Czy to broń rakietowa albo atomowa przesądziła o wyniku wojny? Zdaniem wielu historyków zdecydowanie większą rolę w działaniach wojennych odegrały urządzenia namierzające – dźwiękowy ASDIC, czyli sonar do wykrywania łodzi podwodnych, oraz działający na nieco innej zasadzie radar, a konkretnie jego główny mechanizm – magnetron wnękowy. To specjalna lampa mikrofalowa, przetwarzająca prąd stały na energię elektromagnetyczną wysokiej częstotliwości. Pierwowzór magnetronu został opracowany jeszcze w latach 20. XX w. w USA, pracował też nad nim polski inżynier i kandydat do Nagrody Nobla Janusz Groszkowski. Ale wojna przyspieszyła znacznie te prace i przyniosła dla magnetronu nowe zadanie – wykrywanie za pomocą mikrofal odległych obiektów. Nad budową urządzenia do radiodetekcji mikrofalowej pracowali i Amerykanie, i Brytyjczycy, i naukowcy innych narodowości. Tak w 1940 r. narodził się radar. – Został zastosowany po raz pierwszy w czasie bitwy o Anglię w latach 1940-1942, pozwolił też namierzyć słynny pancernik Bismarck, używany był do śledzenia lotniskowców japońskich. To było jedno z najszybszych technologicznych wdrożeń w czasie wojny. Zintegrowanie radaru z systemami lotnictwa wojskowego i cywilnego nastąpiło w ciągu zaledwie czterech lat – mówi dr Buława.

Ale wraz z zakończeniem wojny nie skończyła się kariera magnetronu wnękowego. Jego nowe zastosowanie wymyślił inżynier Percy Spencer, który – jak głosi anegdota – pewnego dnia zauważył, że gdy stał w pobliżu działającego magnetronu, rozpuścił mu się czekoladowy batonik trzymany w kieszeni. Spencer testował potem w magnetronie inne rodzaje żywności i doszedł do wniosku, że będzie to wspaniałe urządzenie do amerykańskich kuchni, umożliwiające szybkie przygotowywanie posiłków. Magnetron, zamknięty w sześciennej obudowie z drzwiczkami w latach 70. i 80. XX w., faktycznie zrewolucjonizował amerykańskie kuchnie. Mikrofalówka stała się najbardziej pożądanym urządzeniem gospodarstwa domowego, choć niemal nikt już nie pamiętał o jej wojennym rodowodzie.

Maszyny liczące

Dzisiaj mało kto kojarzy już też z czasami wojennymi inny doniosły wynalazek – komputer. Choć oczywiście prace nad maszynami liczącymi toczyły się już na długo przed wojną, to właśnie w jej trakcie został skonstruowany jeden z pierwszych elektronicznych komputerów, który po wojnie stał się komputerem ogólnego przeznaczenia. Mowa oczywiście o skonstruowanym na University of Pennsylvania komputerze ENIAC (Electronic Numerical Integrator and Computer). Inżynierowie i matematycy pracowali nad nim od 1942 r. w związku z zapotrzebowaniem armii na tablice artyleryjskie obliczające poprawny nastaw dział i rodzaj pocisków. Jednak, mimo ogromnych środków skierowanych na ten projekt, zanim ENIAC zaczął działać, wojna zdążyła się skończyć. Maszyna złożona z 40 wielkich szaf z lampami elektronowymi, ważących łącznie 27 ton, swoje pierwsze obliczenia wykonała jesienią

1945 r. Początkowo służyła do celów wojskowych, pomagając w projektowaniu bomby wodorowej czy badaniu promieniowania kosmicznego, potem zaczęła służyć również naukowcom cywilnym, m.in. meteorologom.

Jak pisze dr Kristen D. Burton z National World War II Museum w Nowym Orleanie w swoim artykule „The Scientific and Technological Advances of World War II”, nie tylko nowe technologie decydowały o życiu lub śmierci żołnierzy na frontach na całym świecie. Równie ważne okazały się postępy medycyny. Wojna przyniosła znaczący rozwój technik robienia przeszczepów skóry czy transfuzji krwi dzięki odkryciu w 1940 r. białka związanego z czynnikiem Rh, odpowiadającego za grupę krwi Rh+, i zrozumieniu istotności tego czynnika dla powodzenia transfuzji. Jednak najwięcej ludzkich istnień uratowało upowszechnienie się penicyliny. Wprawdzie została ona odkryta przez Aleksandra Fleminga w 1928 r., jednak dopiero wybuch wojny skłonił rządy USA i Wielkiej Brytanii do uruchomienia masowych linii produkcyjnych antybiotyku. Pod koniec wojny używano już milionów dawek penicyliny, ratując zapewne również miliony żołnierzy i cywilnych ofiar walk czy nalotów.

Czy mnie słyszysz? Odbiór!

Wynalazkami, które miały ogromny wpływ na przebieg wojny i których zastosowania bynajmniej nie skończyły się wraz z wojną, były nowatorskie rozwiązania radiokomunikacyjne. W tej dziedzinie zdecydowanie wyróżniali się Polacy, a wśród nich inżynier Tadeusz Heftman, który przed wojną tworzył pierwsze radiostacje dla Wojska Polskiego, a potem już na obczyźnie – od września 1940 r. – pracował w utworzonym w Stanmore pod Londynem Polskich Wojskowych Warsztatach Radiowych. Pod jego kierownictwem w Stanmore w listopadzie 1940 r. uruchomiono produkcję opracowanej jeszcze przed wojną, ale udoskonalonej już w Anglii nadawczo-odbiorczej A1, której 700 sztuk służyło na frontach Europy. W roku 1943 Heftman opracował kolejną radiostację oznaczoną jako AP-2. Jej małe wymiary, lekkość i niezawodność sprawiły, że stała się ona najpopularniejszą radiostacją ruchu oporu w Europie.

Również na obczyźnie – w Stanach Zjednoczonych – powstał bodaj najsłynniejszy polski wynalazek w dziedzinie komunikacji radiowej – radiotelefon opracowany przez inżyniera Henryka Magnuskiego. Jak podaje Narodowe Muzeum Techniki w Warszawie, inż. Magnuski, pracownik Polskich Zakładów Tele— i Radiotechnicznych, udał się do USA w czerwcu 1939 r., aby zapoznać się z amerykańskimi wynalazkami w dziedzinie nadawania radiowego. I w czasie tej podróży naukowej zastała go wojna. Został więc w Stanach i podjął pracę w Galvin Manufacturing Corporation. Skonstruowane przez niego radiotelefony stanowiły prawdziwy przełom na frontach. To były klasyczne krótkofalówki, zwane dziś walkie-talkie. Jak podaje NMT, przenośna radiostacja plecakowa SCR-300, zapewniająca łączność na odległość do 15 km – drugie z przełomowych urządzeń Magnuskiego – była uznawana za najlepszą mobilną radiostację na świecie. Wyprodukowano ich setki tysięcy egzemplarzy, a ich kariera bynajmniej nie zakończyła się wraz z wojną.