Badania genów dowodzą, że nie byli rdzennymi mieszkańcami naszych ziem, lecz przybyszami z zewnątrz. Nie wiadomo dokładnie, skąd przyszli, ale mit Piasta Kołodzieja został obalony.
Piastowie byli jedną z dynastii królewskich, które ukształtowały strukturę polityczną średniowiecznej Europy w X w. n.e. Niewiele wiadomo o ich pochodzeniu, ale rozwój technologii sekwencjonowania DNA sprawił, że do rozwiązania tych zagadek przystąpili genetycy. Udało im się wykazać, że Piastowie mogli przybyć do nas z Zachodu.
Pracę poświęconą genealogii Piastów, pierwszej polskiej dynastii królewskiej, opublikowano w prestiżowym czasopiśmie „Nature Communications”. Jej autorami są genetycy, biolodzy, bioinformatycy, antropolodzy, historycy oraz archeolodzy z Instytutu Chemii Bioorganicznej PAN oraz Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu. Inicjatorem tych interdyscyplinarnych badań oraz kierownikiem zespołu jest prof. Marek Figlerowicz.
Adopcja czy niewierność
To było wyjątkowe badanie. Wcześniej naukowcy zajmujący się dawnymi ludami szukali cmentarzysk, wybierali najlepiej zachowane szczątki i poddawali je analizie. Nie miało znaczenia, na czyje szczątki natrafili. W tym przypadku było inaczej. Uczeni musieli udowodnić, że znalezione kości należały do konkretnej osoby, a to nie jest proste. Nie tylko dlatego, że materiał genetyczny nie był dobrze zachowany, ale także ze względu na liczne zawirowania dziejowe i wojny, które przetoczyły się przez nasz kraj. W efekcie szczątki, które uznano za piastowskie, często były przemieszane z innymi, a informacje na nagrobkach zwykle nie były dokładne. Zdarzało się, że w grobie, w którym miały się znajdować kości władcy, odnajdowano szczątki kobiety.
Kolejna trudność polegała na tym, że ustalenie tożsamości pojedynczego władcy niewiele daje. — Na podstawie badania genetycznego jednego osobnika nie można ustalić, czy ma on geny typowe dla tej rodziny. Mógł przecież być adoptowany lub pochodzić ze związku pozamałżeńskiego — wyjaśnia prof. Figlerowicz. — Aby dobrze udokumentować pokrewieństwo pomiędzy członkami rodziny, w tym przypadku dynastii, trzeba przebadać jej reprezentantów należących do co najmniej kilku lub kilkunastu następujących po sobie pokoleń.
Prace zaczęto od wertowania zapisków historycznych. Na podstawie tych danych ustalono m.in., że w katedrze w Płocku zostało pochowanych 18 przedstawicieli rodu Piastów, w tym Herman, który zmarł w 1102 r. i miał wtedy 62 lata, oraz jego syn, Bolesław II Krzywousty, który zmarł w 1138 r. w wieku 53 lat. W katedrze warszawskiej pochowano czterech członków dynastii, w tym dwóch ostatnich przedstawicieli linii mazowieckiej. W sumie uczeni znaleźli szczątki kostne, które mogły należeć do 33 Piastów, i wszystkie szczegółowo przebadali.
Co nam mówi chromosom Y
Najpierw domniemane szczątki Piastów poddano datowaniu radiowęglowemu C-14. Dzięki temu oszacowano, kiedy nastąpiła śmierć danej osoby. Kolejne badanie kości pozwoliło określić długość życia zmarłego. Obecnie naukowcy są w stanie ustalić wiek osoby w chwili śmierci na podstawie każdego rodzaju kości. Świetnie nadaje się do tego czaszka. Na przykład u dziecka między kośćmi są szczeliny, a im osoba starsza, tym jej kości są silniej pozrastane.
Gdy dane o wieku i dacie śmierci zgadzały się z informacjami historyczno-archeologicznymi, do pracy mogli przystąpić genetycy. Do badań DNA najbardziej przydatne są zabezpieczone szkliwem zęby oraz część skalista kości skroniowej, ale kiedy ich nie ma, materiał pobiera się też z kości długich, np. udowych i piszczelowych, choć w nich DNA może być gorzej zachowany. Potem uczeni badali mitochondrialny DNA, który jest dziedziczony od matki, oraz DNA chromosomu Y, który jest przekazywany z pokolenia na pokolenie w linii męskiej. — DNA chromosomu Y był dla nas szczególnie istotny. Nie tylko dlatego, że w tamtych czasach władza była przekazywana z ojca na syna, ale także ze względu na to, że w odróżnieniu od pozostałych chromosomów nie ulega on rekombinacji — mówi prof. Figlerowicz. Z pewnym przybliżeniem można założyć, że gdyby dziś żył potomek Mieszka I w linii męskiej, to miałby on taki sam chromosom Y jak władca.
— W ośmiu przypadkach udało nam się zgrać dane historyczno-archeologiczne z informacjami genetycznymi i mogliśmy powiedzieć, że są to najprawdopodobniej Piastowie — podkreśla prof. Figlerowicz. Dotyczy to Piastów mazowieckich pochowanych w katedrach w Płocku i Warszawie, którzy reprezentują 13 pokoleń dynastii.
Badania genetyczne ujawniły też nieznane dotąd fakty. Na przykład w warszawskiej katedrze pochowani są bracia — i tak zapisani zostali przez historię — ale okazuje się, że mieli oni różne matki. Co prawda historycy pisali, że ich ojciec, książę, miał pozamałżeńskie dzieci z różnymi kobietami. Mógł zatem, z trudnych do ustalenia powodów, uznać jedno z nich za prawowitego potomka. Mowa tu o Konradzie III i jego dwóch młodo zmarłych synach, Stanisławie i Januszu III, którzy byli ostatnimi przedstawicielami linii Piastów mazowieckich.
Okazało się też, że dwóch domniemanych Piastów ma chromosom Y R1a, czyli inny niż pozostali zidentyfikowani członkowie dynastii. To oznacza, że mogą oni pochodzić z nieprawego łoża. Jednym z nich jest Leszek, wnuk Krzywoustego, który zmarł w 1186 r. w wieku — według różnych źródeł historycznych — 20-26 lat. — Chromosom Y R1b znaleźliśmy u zdecydowanej większości Piastów mazowieckich, od Konrada I, który zmarł w 1247 r., aż do Janusza III, który zmarł w 1526 r., co świadczy o dość dużej wierności małżonek Piastów albo o tym, że były dość skutecznie kontrolowane przez swoje otoczenie — mówi prof. Figlerowicz.
Na koniec naukowcy ustalili stopień pokrewieństwa pomiędzy osobami, których szczątki poddano badaniom. Potwierdzono, że pokrewieństwo jest zgodne z tym, czego można się spodziewać, analizując drzewo genealogiczne Piastów. — Zastosowana wielostopniowa weryfikacja tożsamości badanych osób jest najbardziej unikatową rzeczą w tej pracy. Zdaniem jednego z recenzentów zaproponowany przez nas schemat badań należy uznać za złoty standard, ukazujący, w jaki sposób w genealogii genetycznej powinny być przeprowadzane analizy w dynastiach, nie tylko średniowiecznych — mówi prof. Figlerowicz.
W materiale genetycznym większości Piastów znaleziono chromosom należący do tej samej linii chromosomu Y. Na podstawie długości życia, roku śmierci i pokrewieństwa, które zgodne są z zapiskami historycznymi, można było przyjąć, że badane szczątki należą właśnie do Piastów, a nie do innej rodziny. — Nie wyobrażam sobie, aby w katedrach w Warszawie i Płocku można było kilkaset lat temu dokonać tak niezwykłej mistyfikacji i pochować inne osoby, które czasem śmierci, długością życia i pokrewieństwem odpowiadałyby dokładnie temu, co obecnie wiemy na temat Piastów — tłumaczy prof. Figlerowicz.
Brutalne zmiany
Dane historyczne sugerują, że tworzenie zrębów państwowości na ziemiach polskich przebiegało bardzo szybko. Zupełnie inaczej powstały państwa germańskie. Najpierw od I w. lub wcześniej wyłania się grupa osób, spośród której wybierany jest jeszcze nie wódz, lecz sędzia, mający rozstrzygać kwestie sporne. Później wykształca się pozycja wodza, który stoi na czele plemienia, szczególnie w sytuacjach nadzwyczajnych, takich jak wojna. Na koniec, gdy rośnie produkcja rolna czy rzemieślnicza, a przez to i dochody, wokół wodza formuje się jego stała drużyna. Te zmiany zajmują 200-300 lat i są dodatkowym argumentem, że w tworzenie państwa na naszych ziemiach musiały być zaangażowane osoby z zewnątrz, mające doświadczenie w sprawowaniu władzy.
Zmiany te mogły mieć brutalny charakter. Przed powstaniem państwa Piastów cały system grodów w Wielkopolsce został spalony i w to miejsce zbudowane zostały nowe, o czym pisze prof. Przemysław Urbańczyk, mediewista i archeolog z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. Piastowie podporządkowali sobie te ziemie, a ich mieszkańcy musieli płacić haracz w zamian za spokój i bezpieczeństwo. Wiele wskazuje na to, że jednym z głównych źródeł utrzymania Piastów był handel ludźmi.
— Jeśli państwo polskie wyłoniło się stosunkowo nagle, należy założyć, że ktoś musiał dostarczyć wiedzy dotyczącej jego organizacji i sposobu funkcjonowania. Mogło się to dokonać za sprawą przedstawiciela lokalnej społeczności, który postanowił przejąć władzę i zaprosił do pomocy siły zewnętrzne, może byli to wikingowie. Mogło być też tak, że ktoś z zewnątrz, widząc, jak dobrze rozwija się gospodarka na naszych ziemiach, uznał, że warto je przejąć i rządzić, i tak też uczynił. W obu przypadkach czynnik zewnętrzny odgrywał istotną rolę — mówi prof. Figlerowicz.
Taką wersję wydarzeń wydają się potwierdzać badania genetyczne. Uczeni ustalili, że Piastowie mieli bardzo rzadką w Europie Środkowej i Wschodniej mutację na chromosomie Y. Współcześnie występuje ona najczęściej w Wielkiej Brytanii. W próbkach pochodzących z okresu tworzenia państwa Piastów lub wcześniejszych mutacja ta znaleziona została zaledwie u trzech osób, żyjących na terenach obecnej Wielkiej Brytanii, północnej Francji i Niderlandów. Jeśli ktoś ją miał, mógł żyć gdziekolwiek — na obecnych terenach Polski, Hiszpanii czy Wielkiej Brytanii — ale najbardziej prawdopodobne jest, że osoba, która ma dany chromosom Y, pochodzi z regionu, gdzie ten chromosom występuje najczęściej. Inna wersja jest zdecydowanie mniej prawdopodobna. — Wyniki naszych badań sugerują zatem, że Piastowie nie byli pochodzenia lokalnego oraz że w tworzeniu państwa piastowskiego brały udział nie tylko elity polskie — mówi prof. Figlerowicz.
Ceniona dynastia
Kolejnym argumentem za tym, że w tworzenie państwa polskiego zaangażowani byli przybysze, są powiązania rodu piastowskiego z innymi dworami Europy. Źródła historyczne wskazują np., że córka Mieszka, znana jako Sygrida Dumna lub Gunhilda z Wenden, była królową Szwecji, Danii, Norwegii i Anglii oraz matką kilku królów: Olofa Skötkonunga, Haralda II Svenssona i Kanuta Wielkiego. — Trudno sobie wyobrazić sytuację, w której lokalny słowiański władca, zarządzający niewielkim kawałkiem ziemi, wzbudza takie uznanie władców Szwecji czy Danii, że chcą oni, aby córka tego Słowianina została żoną jednego z nich i matką królów. Ród, z którego wywodziła się ta kobieta, musiał być znany, ustosunkowany i ceniony w ówczesnej Europie — mówi prof. Figlerowicz.
W ciągu kilku dekad Piastowie stali się jedną z największych dynastii europejskich. Monarchia Piastów zakończyła się w 1370 r. wraz ze śmiercią króla Kazimierza III Wielkiego. Jednak inne gałęzie dynastii Piastów nadal kontrolowały księstwa, takie jak Mazowsze i Śląsk, aż do śmierci ostatniego męskiego przedstawiciela rodu Piastów w 1675 r.
Na podstawie danych genetycznych udało się też określić pokrewieństwo ponad 200 przedstawicieli wielkich dynastii europejskich. Wiadomo bowiem, że Piastowie byli skoligaceni m.in. z rodami Przemyślidów, Rurykowiczów, Hohenzollernów, Habsburgów, Andegawenów, a także rządzącą na Węgrzech dynastią Arpadów. Zaprezentowane w pracy zespołu prof. Figlerowicza dane genetyczne potwierdzają także znane z historii relacje rodzinne pomiędzy Piastami i Arpadami. Pokazują, że Maria serbska, babcia Konrada I, piastowskiego księcia, była siostrą Heleny Serbskiej, matki Gezy II, króla Węgier, i babci Beli III, króla Węgier i Chorwacji, oraz że żona Beli III, Anna z Antiochii, była babcią Anny Śląskiej, żony Henryka Pobożnego.
Tajemnica żony Mieszka I
Od momentu, kiedy naukowcy z Poznania rozpoczęli badania dotyczące pochodzenia Piastów, minęło 10 lat. Obecnie dzięki rozwojowi technologii można coraz więcej wyczytać z DNA. — Wkrótce przeprowadzimy kolejne analizy, także badanych wcześniej próbek. Może uzyskamy lepsze dane dla Hermana i Krzywoustego, pochowanych w katedrze w Płocku — mówi prof. Figlerowicz. Wyizolowany z ich szczątków DNA był słabej jakości i nie udało się go dokładnie odczytać. Na analizy czekają także próbki pochodzące od Piastów śląskich.
W kolejce do badań są też szczątki dwóch piastowskich władców, Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego, którzy zostali pochowani na Wawelu. Naukowcy z Poznania mieli zgodę, aby prowadzić prace w Krakowie, ale nie zdecydowali się na otwarcie sarkofagów — istniała obawa, że naruszenie grobowców może doprowadzić do zawalenia się ściany. Przed rozpoczęciem prac trzeba by specjalnie zabezpieczyć kryptę. — W naszych badaniach analiza genetyczna szczątków tych władców nie miała krytycznego znaczenia. Władysław Łokietek i jego syn Kazimierz Wielki byli przedstawicielami późnej dynastii Piastów, a nas interesowały początki państwa polskiego i pochodzenie rodu Piastów — wyjaśnia prof. Figlerowicz.
Naukowcy z Poznania realizują teraz we współpracy z uczonymi z Czech kolejny projekt, który dotyczy początków zarówno państwa Piastów, jak i Przemyślidów. — Wiemy, że Piastowie żyli na wyspie na jeziorze Lednica. Jest to jedno z prawdopodobnych miejsc chrztu Polski. Przy jeziorze znajdują się dwa cmentarzyska pochodzące z okresu kształtowania się państwa Piastów. Może uda się ustalić, dlaczego tak blisko ośrodka władzy są dwie nekropolie — być może w jednym miejscu chowano osoby związane z dworem, a w drugim — zwykłych ludzi — zastanawia się prof. Figlerowicz. Badania te mogą też umożliwić identyfikację genetycznych powiązań rodu Piastów i Przemyślidów, z których wywodziła się księżniczka Dąbrówka, żona Mieszka I.
Badania prowadzone przez poznańskich naukowców obalają mit Piasta Kołodzieja, ale rodzą wiele nowych pytań. Wciąż nie wiadomo, kiedy pierwsi Piastowie przybyli na nasze ziemie. Mogło być tak, że pojawili się tu w VIII-IX w. lub wcześniej i w momencie zakładania państwa polskiego czuli się lokalnymi Słowianami. Mogło też być zupełnie inaczej. Na podstawie badań genetycznych nie da się tego ustalić. Przynajmniej na razie.