Legionista Piłsudskiego, który walczył z sanacją. Aresztowany przez NKWD z 15 innymi przywódcami Polski Podziemnej, nie dał się złamać na Łubiance. Miał ponad 80 lat, gdy w PRL działał w demokratycznej opozycji.
Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
– Zobaczyłam starego człowieka w jakimś zniszczonym ubraniu, z workiem na plecach, który stał i bezradnie rozglądał się dookoła. Nie rozpoznałam go od razu – tak Wiesława Śmiechowska wspominała spotkanie z ojcem wracającym z Sybiru. Antoni Pajdak spędził pięć lat w stalinowskim więzieniu i tyle samo na zesłaniu.
Na rastrieł!
W ręce NKWD wpadł 28 marca 1945 r. wraz z innymi członkami kierownictwa polskiego podziemia. Iwan Sierow zaproponował rozmowy, by rzekomo ustalić warunki ewentualnego porozumienia po zajęciu ziem polskich przez Armię Czerwoną. Pajdak, działacz PPS i komendant partyjnej Milicji Robotniczej, pełnił funkcję ministra w krajowych władzach podległych rządowi w Londynie. Miał wątpliwości, jak odpowiedzieć na sowiecką propozycję. Wiedział o Katyniu, o aresztowaniach i zabójstwach akowców. Ostatecznie jednak zapadła decyzja, by przybyć na spotkanie i nie pozwolić na oskarżenia, że kierownictwo polskiej konspiracji odmawia rozmów z Sowietami. Nie bez znaczenia były gwarancje emisariusza Sierowa – płk. Pimienowa, który „ręczył własnym honorem” za bezpieczeństwo Polaków.
„Gdy stawiliśmy się w Pruszkowie na stacji kolejowej, oczekujący tam na nas członek wywiadu AK ostrzegł, że sytuacja jest niejasna, bo Jankowski, Okulicki i Pużak nie wrócili do domu” – wspominał Pajdak. Delegat rządu emigracyjnego na kraj, komendant główny AK i przewodniczący Rady Jedności Narodowej dzień wcześniej spotkali się z sowieckim generałem, po czym stracono z nimi kontakt. Zaniepokojony Pajdak – w porozumieniu z resztą – udał się najpierw sam do willi, gdzie czekali oficerowie NKWD i tłumacz polskiej delegacji Józef Stemler-Dąbski. Nie dostał odpowiedzi, co z tamtymi trzema, ale stwierdził, że wróci po resztę. Wkrótce cała grupa jechała już samochodami NKWD do Warszawy, a stamtąd poleciała do Rosji. Część delegacji wciąż wierzyła, że jedzie na rozmowy z sowieckimi władzami, jednak Pajdak nie miał złudzeń. „Na wszelki wypadek wszedłem do WC i zniszczyłem niektóre notatki, aby nie dostały się do rąk „wypróbowanych przyjaciół” – przyznał.
Z dworca zabrano wszystkich do aut. „Jechałem z Bagińskim. On znał język rosyjski, toteż ujrzawszy napis nad bramą budynku, zawołał z przerażeniem: »Oni wiozą nas do więzienia!«”. Byli na Łubiance – w głównej siedzibie NKWD. Tam ich rozdzielono. Strażnik kazał rozebrać się do naga, zaglądał nawet w odbyt. Pajdak, zamknięty w ciasnej celi z żelazną pryczą i kubłem, co noc był wzywany na wielogodzinne przesłuchania. Nie wiedział, co mu zarzucają ani co dzieje się z innymi. Śledczy powtarzał pytania o antysowiecką działalność, rzekomą współpracę z hitlerowcami, podawanie „kłamliwych” informacji o zbrodniach Armii Czerwonej, kontakty z londyńskim rządem itd.
„(…) zazwyczaj o godzinie czwartej nad ranem »sliedowatiel« wzywał strażnika, by odprowadził mnie do celi” – opisywał śledztwo Pajdak. „Strażnicy wprowadzając mnie do windy, bardzo często mówili: »na rastrieł!« (…) Po paru tygodniach, wyczerpany głodem i bezsennością, nie rozróżniałem, co było snem, a co rzeczywistością i trudno mi było myśli pozbierać”.
Presja psychiczna miała „zmiękczyć” więźniów. Pajdak, doświadczony konspirator, trzymał się twardo. Nie przyznał się do winy, a w końcu odmówił składania zeznań i zapowiedział, że w sądzie powie wszystko, co wie o bezprawiu Armii Czerwonej. Prawdopodobnie dlatego wyłączono go z pokazowego procesu z udziałem zachodnich dziennikarzy, który miał skompromitować władze podziemnej Polski za rzekomą współpracę z Niemcami i organizację antysowieckich akcji na tyłach frontu. Oficjalnie jako przyczynę nieobecności Pajdaka na ławie oskarżonych podano chorobę, choć on sam – jak zapewniał później – był wtedy zdrowy.
Nie przerażajcie się
Siedząc sam w celi, nie wiedział o 15 wyrokach, które zapadły 21 czerwca 1945 r. Tylko trzech uniewinniono, inni dostali od kilku miesięcy do 10 lat więzienia. Najwyższy wyrok usłyszał Leopold Okulicki, uznany winnym m.in. założenia i kierowania nielegalną organizacją, która prowadziła działalność dywersyjną na tyłach Armii Czerwonej. Nie wrócił do kraju. Oficjalnie podano, że zmarł 24 grudnia 1946 r. w ciężkim więzieniu na Butyrkach w Moskwie. Tam też w lipcu 1945 r. przeniesiono Pajdaka, gdzie nabawił się choroby kolan. W listopadzie wrócił na Łubiankę i usłyszał wyrok w jego tajnym procesie.
„Posadzono mnie na ławie obok strażnika, a dalej na sali zajął miejsce naczelnik więzienia. Po chwili wszedł komplet sędziowski: generał jako przewodniczący, dwóch pułkowników jako wokantów, podpułkownik jako sekretarz i kapitan z szablą na ramieniu” – opisywał końcową rozprawę. Według aktu oskarżenia, przyznał się do winy w śledztwie, czemu sam kategorycznie zaprzecza. Sowiecki obrońca z urzędu nie kwestionował zarzutów, tj. udziału oskarżonego w nielegalnej działalności na tyłach Armii Czerwonej. Kara pięciu lat więzienia była wyższa od tych, które za podobne „przestępstwo” dostali inni w procesie szesnastu. Dowiedział się o tym kilka dni później, kiedy został przeniesiony do celi, w której przebywali Jan Stanisław Jankowski, Adam Bień i Stanisław Jasiukowicz. Z pierwszą dwójką przesiedział cztery lata w Moskwie, po czym został przeniesiony do więzienia we Włodzimierzu nad Klaźmą.
„Najdroższa Janeczko i Wiesiątko (…) Nie przerażajcie się – przeżyjemy jakoś ten termin. Nieraz już człowiek wychodził z różnych tarapatów” – pisał w pierwszym liście, który zezwolono mu wysłać po ogłoszeniu wyroku. Żona i córka długie miesiące starały się ustalić, gdzie przebywa, a później doprowadzić do uwolnienia. Prosiły o pomoc najwyższe władze PRL, w tym premiera Józefa Cyrankiewicza, którego znały z przedwojennej PPS. Nie dość, że były towarzysz partyjny ignorował ich prośby, to w listopadzie 1947 r. bezpieka zatrzymała najpierw żonę, a kilka dni później córkę Pajdaka.
Według oficjalnej wersji, żona wyskoczyła z okna budynku Urzędu Bezpieczeństwa w Krakowie i zmarła w szpitalu w wyniku obrażeń. Córka wyszła na wolność po 14 miesiącach. W więzieniu, posługując się alfabetem Morse’a, poznała przyszłego męża – byłego żołnierza Narodowych Sił Zbrojnych Jerzego Śmiechowskiego. W maju 1950 r. znów trafiła za kraty i dostała wyrok 6 lat (skrócony po odbyciu połowy kary).
Amnestia ogłoszona po śmierci Stalina nie objęła początkowo Pajdaka. Po odbyciu kary więzienia jako jedyny z „szesnastu” przebywał na bezterminowej zsyłce. Pięć lat był drwalem w tajdze w Krasnojarskim Kraju. „Robota była bardzo ciężka i bardzo nisko płatna (…) Mieszkaliśmy w dużym, drewnianym baraku, w którym były kiedyś koszary dla żołnierzy rosyjskich” – wspominał.
Zanim 27 sierpnia 1955 r. przekroczył granicę, musiał jeszcze kilka miesięcy przepracować w fabryce zapałek na Białorusi. Tam dopiero uzyskał potrzebne dokumenty i zezwolenie na wyjazd do Polski. „Na stacji w Warszawie czekała na mnie już córka. Powiedziała mi, że pojedziemy dorożką, bo wstydzi się iść z takim »obdartusem« po ulicy” – opowiadał.
Miał zaproszenie od Cyrankiewicza, ale odmówił spotkania. Próbował wrócić do praktyki adwokackiej, którą prowadził przed wojną. Ostatecznie został radcą prawnym w stowarzyszeniu PAX, gdzie pracował do 1968 r., kiedy przeszedł na emeryturę.
Był pod stałą obserwacją Służby Bezpieczeństwa. Notowano jego spotkania, kontakty. Przeszukiwano skrycie mieszkanie.
„Rozmowa odbyta z PAJDAKIEM (30.IV.70 r.) pozwala na wysnucie wniosków o postawie politycznej rozmówcy, dającej się wyrazić skrótowo, że »Polska nie jest krajem suwerennym, że wojnę faktycznie przegrała i znalazła się pod rządami państwa, które w istocie rzeczy jest krajem imperialistycznym«” – donosił 15 maja 1970 r. tajny informator SB „Słobudzki”. „Jako przykład »zdrady« określa całe środowisko polskich komunistów, a jeśli nawet nie całe, »to tak określa środowisko ZPP, PKWN i krajowy aktyw konspiracyjny PPR«”.
„Jest sprawny fizycznie i nieopanowany w słowach. Nienawidzi komunizmu, Polski Ludowej, Zw. Radzieckiego (…) Obsesja antykomunistyczna doprowadzi niewątpliwie, że znajdzie się on w kolizji z prawem” – raportował 12 lutego 1973 r. agent „A-Wiktor”.
Sól w oczach komunistów
Nie przejmował się cenzurą ani bezpieką. Cieszył się wielkim autorytetem wśród opozycjonistów w PRL. Biografią, w której łączył walkę o demokrację, socjalizm i niepodległość Polski, mógłby obdzielić niejednego.
Do PPS wstąpił jeszcze przed I wojną światową w gimnazjum pod wpływem ojca – robotnika i socjalisty z podkrakowskich Biskupic. W sierpniu 1914 r. zgłosił się do Pierwszej Kompanii Kadrowej i przeszedł cały szlak bojowy I Brygady Legionów Polskich pod dowództwem Józefa Piłsudskiego. Na ochotnika poszedł też na wojnę z bolszewikami w 1920 r.
Skończył prawo na UJ, sprzeciwiał się rządom sanacji, w których prym wiedli dawni towarzysze broni z Legionów. Krytykował autorytarną władzę Piłsudskiego. W latach 30., będąc wziętym adwokatem, bronił za darmo przed sądem członków PPS, a nawet komunistów. Tuż przed wybuchem wojny miał objąć fotel wiceprezydenta Krakowa, ale uniemożliwiły to sanacyjne władze. Po klęsce wrześniowej ukrywał się i współtworzył konspiracyjne struktury partii pod pseudonimami Traugutt i Okrzejski. Dowodził Milicją Robotniczą, organizował pomoc dla Żydów. Pod koniec okupacji reprezentował PPS-Wolność Równość Niepodległość w kierownictwie Polskiego Państwa Podziemnego.
Działalność opozycyjną w PRL traktował jako naturalną konsekwencję drogi życiowej. W 1972 r. podpisał memoriał byłych legionistów, w którym wzywał premiera Piotra Jaroszewicza do uczczenie walki Legionów Polskich. Trzy lata później sygnował list intelektualistów i działaczy społecznych (tzw. List 59), sprzeciwiających się wpisaniu do Konstytucji PRL kierowniczej roli PZPR i nierozerwalnego sojuszu z ZSRR. Po brutalnie stłumionych protestach w czerwcu 1976 r. w Radomiu i Ursusie włączył się w pomoc ofiarom represji. Choć miał 81 lat, jeździł na rozprawy sądowe uczestników protestów. Był jednym z założycieli Komitetu Obrony Robotników, który od września 1976 r. organizował wsparcie finansowe, prawne i lekarskie. Rok później – mimo szykan władz – sygnował deklarację założycielską Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela.
„Wyrzucenie w 1976 roku robotników z pracy za to, że demonstrowali przeciwko podwyżce cen, było zbrodnią. Jako socjalista i adwokat nie mogłem siedzieć bezczynnie” – tłumaczył swą aktywność w miesięczniku „Student” w październiku 1981 r., kiedy pod wpływem Solidarności zelżała nieco cenzura. Z wielką nadzieją przyjął powstanie niezależnego związku zawodowego, który uważał za spadkobiercę przedwojennych tradycji PPS. Współtworzył Kluby Rzeczpospolitej Samorządnej. „Dopóki nie będzie pełnej demokracji, wolności i krytyki i wyrażania odmiennych stanowisk, będą możliwości wypaczeń” – podkreślał we wspomnianym wywiadzie.
Dla komunistycznych władz był solą w oku. W marcu 1981 r. został zaatakowany gazem i brutalnie pobity, gdy wracał do domu. Ledwo przeżył, doznał m.in. potrójnego złamania miednicy. Leżał prawie dwa miesiące w szpitalu. Śledztwo szybko umorzono wobec niewykrycia sprawcy.
Mimo coraz gorszego stanu zdrowia nie przestawał wspierać demokratycznej opozycji. W 1983 r. sygnował m.in. protest przeciw postawieniu zarzutów karnych Jackowi Kuroniowi i Adamowi Michnikowi. Trzy lata później podpisał apel do Michaiła Gorbaczowa o zwrócenie do Polski prochów gen. Okulickiego, Jankowskiego i Jasiukiewicza, którzy nie przeżyli sowieckich więzień.
Zmarł 20 marca 1988 r., mając ponad 93 lata. „Żegnamy cię, towarzyszu, słowami pieśni, która zagrzewała naród polski – tymi słowami: »Mówicie, żeśmy stumanieni, grozicie nam – wasz nadszedł kres. Idziemy w bój osamotnieni, do końca wierni PPS«” – przemawiał Michał Jagiełło podczas pogrzebu na Powązkach, a Jacek Kuroń dodawał: „To życie, jakie przeżył, nakazuje mówić tutaj wielkie słowa. Jakże strasznie te wielkie słowa były obce samemu Antoniemu”.
Wkrótce zaczął się walić komunistyczny system. W 1990 r. Plenum Sądu Najwyższego ZSRR (na wniosek polskiego prokuratora generalnego) umorzyło sprawę karną przeciw Pajdakowi i skazanym w procesie szesnastu. Stwierdzono „brak znamion przestępstwa”.
Korzystałem m.in. z książek: „Antoni Pajdak (1894-1988). Uczestnik walk o niepodległą Polskę od Legionów do Solidarności” Tadeusza Żaczka i „Z Pruszkowa na Łubiankę” Antoniego Pawlaka
