Nasz organizm nie zużywa się powoli i systematycznie z roku na rok. Jest kilka momentów, w których starzejemy się szczególnie szybko. Jeden nadchodzi z 44 urodzinami.
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
Pierwsze wyraźne oznaki nadchodzącej starości? Zazwyczaj dostrzegamy je w okolicach 50. roku życia. Wtedy już, nawet jeżeli całe życie dbaliśmy o zdrowie, fizjologiczne procesy coraz trudniej dają o sobie zapomnieć. Odzywają się bolące stawy, mięśnie nie są już tak silne jak kiedyś, spada wydolność i poziom życiowej energii, wiotczeje skóra, oczy nagle zaczynają potrzebować okularów do czytania.
U wielu osób, zwłaszcza tych, które niespecjalnie dotąd dbały o zdrowy styl życia, w tym wieku pojawiają się nieprawidłowości w wynikach badań – rośnie ciśnienie tętnicze krwi, poziom glukozy zaczyna niebezpiecznie zbliżać się do górnej granicy normy, podobnie jak poziom złego cholesterolu, rano coraz trudniej wstać z powodu bolącego kręgosłupa. Wydaje nam się, że zmiany będą postępowały powoli, sukcesywnie, jeszcze zdążymy się nimi na serio zająć. Jednak starzenie się to nie jest proces liniowy i całkowicie przewidywalny. Jak wykazało badanie zespołu naukowców ze Stanford University i Uniwersytetu Technologicznego Nanyang (NTU) w Singapurze, mamy dwa momenty w życiu, kiedy gwałtownie przyspiesza.
Dwa kryzysy
Badacze pod kierunkiem prof. Xiaotao Shena z NTU i prof. Michaela Snydera ze Stanford University przez kilka lat obserwowali 108 ochotników w wieku 25-75 lat. Śledzili wiele rodzajów cząsteczek w próbkach krwi i śliny pobieranej co kilka miesięcy od uczestników, w tym RNA, białka i produkty przemiany materii, a także zmiany w mikrobiomie jelitowym. Łącznie rejestrowano zmiany związane z wiekiem w ponad 135 tys. różnych cząsteczkach i mikroorganizmach.
Jak piszą naukowcy w periodyku „Nature Ageing”, w organizmach większości uczestników badania zachodziły przyspieszone, nieliniowe zmiany, gdy byli w połowie piątej dekady życia i tuż po ukończeniu 60 lat. To dwie znaczące fale starzenia się, o których wcześniej nie mieliśmy pojęcia – twierdzi zespół prof. Shena. Około 81 proc. wszystkich badanych cząsteczek wykazywało wtedy nieliniowe wahania w liczbie, co oznacza, że zmieniały się bardziej niż w innych okresach.
W ludzkim organizmie zaczyna wtedy zachodzić cała seria niekorzystnych procesów. Na przykład spada zdolność do metabolizowania kofeiny, alkoholu i lipidów – w badaniu po raz pierwszy zdolność metabolizowania kofeiny i lipidów spadała w wieku około 40 lat, a potem znowu około 60. roku życia. Poziom enzymów biorących udział w rozkładaniu toksyn z alkoholu najbardziej spada tuż po 40. roku życia. Po czterdziestce zaczyna zwiększać się także ilość tkanki tłuszczowej, co może wywołać wiele chorób związanych z otyłością, a tuż po sześćdziesiątce szybko spada masa mięśni, co z kolei upośledza kondycję, osłabia kości i kręgosłup, powoduje także dalszy przyrost tkanki tłuszczowej (mięśnie spalają coraz mniej energii). Naukowcy zauważyli też, że u osób w wieku 60 lat zmiany dotyczyły metabolizmu węglowodanów, odporności, pogarszała się u nich praca nerek, zwiększała się skłonność do chorób układu krążenia, a zmniejszała się ilość tkanki łącznej.
Co ciekawe, zmiany te, zwłaszcza w wieku 44 lat, dotyczą tak samo obu płci, choć naukowcy wcześniej sądzili, że będą dotyczyć głównie kobiet w związku z wchodzeniem przez nie w okres perimenopauzy. Okazało się jednak, że u mężczyzn również w tym czasie starzenie przyspiesza. – Chociaż menopauza lub perimenopauza mogą przyczyniać się do zmian obserwowanych u kobiet w połowie piątej dekady życia, prawdopodobnie istnieją inne, ważniejsze czynniki wpływające na te zmiany zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet – tłumaczy prof. Shen w „The Guardian”.
Kiedy kończy się młodość
To badanie pokazuje również, że proces starzenia się, mimo że od lat analizowany i badany, wciąż ma swoje tajemnice. Tak naprawdę trudno jest wyznaczyć ten jeden moment wyznaczający granicę, za którą młodość przechodzi w starość. – Zmiany, które zachodzą z wiekiem w naszych narządach, rozpoczynają się w różnym momencie i nie przebiegają w tym samym tempie. Jedne narządy starzeją się szybciej, inne długo pozostają młode, i to sprawa bardzo indywidualna, czy akurat w naszym przypadku szybciej procesom starzenia będzie podlegał mózg, czy na przykład serce – mówi dr hab. Grażyna Mosieniak, profesor Instytutu Biologii Doświadczalnej PAN im. M. Nenckiego w Warszawie.
Ocena stopnia „starości” danej tkanki też nie jest prosta. – Aby naprawdę zobaczyć jej starzenie, musimy popatrzeć przez mikroskop. Kluczowe dla procesów zachodzących w naszym ciele jest bowiem tempo starzenia się komórek – mówi prof. Mosieniak. – Starzenie komórkowe zachodzi w naszym ciele przez całe życie i istnieje po to, aby nas chronić. Komórka ulega starzeniu wtedy, kiedy dozna jakiegoś uszkodzenia, którego nie może naprawić. Taka komórka traci zdolność do podziału i tworzenia komórek potomnych. Z punktu widzenia organizmu podziały komórek uszkodzonych są niebezpieczne i mogą prowadzić do powstania nowotworu, dlatego też starzenie komórkowe jest procesem, który pozwala na eliminację niebezpiecznych dla organizmu, wadliwych komórek – tłumaczy prof. Mosieniak. W mediach te komórki zyskały już nawet przydomek komórek zombie.
I choć takie stare komórki są w naszym ciele już w młodości, z wiekiem ich liczba się zwiększa. – Problem pojawia się wtedy, kiedy komórek starych zaczyna być za dużo. Tkanka, w której się gromadzą, przestaje prawidłowo funkcjonować – mówi prof. Mosieniak. Ten proces przyczynia się m.in. do osłabienia i zaniku tkanki mięśniowej, jednych z najbardziej widocznych przejawów starzenia się organizmu. – W tkance mięśniowej obecne są komórki macierzyste, z których przez całe życie mogą tworzyć się kolejne komórki mięśniowe. Jeżeli taka komórka się zestarzeje, to traci zdolność do dzielenia się, przekształcania się w komórkę mięśniową, a w rezultacie upośledzona jest regeneracja tkanki – tłumaczy prof. Mosieniak. Ale zachodzi tu jeszcze jeden niekorzystny mechanizm. – Stare komórki wydzielają cytokiny prozapalne. Jest to proces zazwyczaj niedostrzegalny z punktu widzenia całego organizmu, ale nie jest obojętny. Każdy przewlekły stan zapalny szkodzi, prowadząc do uszkodzenia tkanek i w rezultacie napędza proces starzenia się – mówi badaczka.
Cicha dekada
Naukowcy wiedzą już, że główną przyczyną, swoistym zapalnikiem, który włącza starzenie komórkowe, są uszkodzenia DNA wewnątrz komórek. – Nasze komórki cały czas są wystawione na działanie różnych czynników zewnętrznych i wewnętrznych, które uszkadzają DNA, napędzając starzenie się całego organizmu – tłumaczy prof. Mosieniak.
Początkowo uważano, że przebieg starzenia się zależy w dużym stopniu od genów, nowe badania pokazują jednak, że jest ono bardzo mocno napędzane przez styl życia i środowisko. Na przykład przewlekły stres. – Może on zmienić ekspresję danego genu, czyli skuteczność jego działania, a co za tym idzie, przyspieszyć procesy starzenia – tłumaczy prof. Mosieniak.
Również niezdrowy styl życia może sprawić, że procesy starzenia wystartują o wiele wcześniej, niż się spodziewamy i poczujemy jego pierwsze objawy. Wykazali to naukowcy z Uniwersytetu Laurea w Finlandii, którzy przez 30 lat zbierali dane osób urodzonych w miasteczku Jyväskylä na przełomie lat 50. i 60. XX w. Badania lekarskie oraz wywiady dotyczące zdrowia psychicznego tych osób były przeprowadzane pięciokrotnie – po raz pierwszy, gdy miały 27 lat (było ich wtedy 327), a potem – 36, 42, 50 i 61 lat (do ostatniego badania dotrwało 206 osób). Podczas każdego badania sprawdzano także, czy uczestnicy ulegają najczęstszym niezdrowym nawykom, jak picie alkoholu, brak ruchu i palenie papierosów.
Rezultat nietrudno przewidzieć – palący, nadmiernie pijący i niekochający aktywności fizycznej czuli się psychicznie i fizycznie gorzej niż ich zdrowo żyjący równolatkowie, mieli też wyższe ryzyko zaburzeń metabolicznych związanych ze starzeniem się. Ale najważniejsze jest to, że te przejawy gorszego funkcjonowania organizmu były widoczne dla lekarzy już w drugim badaniu, gdy jego uczestnicy mieli 36 lat, choć mogły jeszcze nie dawać konkretnych objawów nawet przez kolejne 10 lat. Dlatego okres życia 36-46 lat naukowcy nazwali cichą dekadą – kiedy czujemy się w miarę dobrze, wydaje nam się, że organizm dużo zniesie i świetnie się sprawuje, ale w rzeczywistości to już moment, żeby naprawdę o siebie zadbać z myślą o powstrzymaniu procesu starzenia i związanych z nim dolegliwości.
Pigułka na młodość
W świetle tego badania oczywiste staje się, że najbardziej dostępnym dla nas sposobem zahamowania procesów starzenia jest przestawienie się na zdrowszy tryb życia, zanim zaczniemy odczuwać pierwsze dolegliwości związane z wiekiem i zużywaniem się organów. – To oprócz odpowiedniej diety i ruchu również aktywność społeczna, utrzymywanie więzi z bliskimi. Te wielokierunkowe działania, choć nie są proste, bo wymagają systematyczności i wyrzeczeń, mają naukowo udokumentowane pozytywne działanie – zapewnia prof. Mosieniak. Bez tego nie da się uciec od procesów starzenia.
A czy kiedyś doczekamy się tabletki na dłuższą młodość? – Wbrew pozorom nie jest to aż tak niemożliwe, jak mogłoby się wydawać. Musimy zacząć myśleć o procesie starzenia nieco inaczej – mówi prof. Mosieniak. Zwykle mówi się o opóźnianiu starzenia w kontekście wydłużania życia. We współczesnym świecie jednak nawet bez tabletki na młodość staje się ono coraz dłuższe. – Tylko co z tego, skoro zaczynają nas coraz bardziej dotykać choroby związane z wiekiem, często mocno utrudniające funkcjonowanie osobom w podeszłym wieku? Dlatego obecnie celem środowiska zajmującego się badaniem procesu starzenia jest przede wszystkim umożliwienie, aby nasze życie, które będzie trwało 90, może 100 lat, było jak najdłużej w dobrej formie, a nie upłynęło na walce z chorobami – mówi badaczka.
Naukowcy mają już pomysł, jak tego dokonać. – Wiemy, że istotnym powodem pojawienia się dolegliwości takich jak cukrzyca czy choroby układu krążenia oraz nasilenia się ich wraz z wiekiem, jest akumulacja starych komórek w organizmie – mówi prof. Mosieniak. A gdyby tak spróbować te „komórki zombie” wymieść z organizmu? To obecnie bardzo obiecujący kierunek badań w medycynie przeciwstarzeniowej. Udało się zidentyfikować związki, które są w stanie usuwać stare komórki z tkanek. Wyprodukowane z nich leki, zwane senolitykami okazały się skuteczne. – Ponieważ starzenie komórkowe towarzyszy chorobom związanym z wiekiem, wykazano, że stosowanie takich leków w odpowiednim momencie może opóźnić rozwój tych chorób – mówi prof Mosieniak. W prowadzonych dotychczas między innymi w Instytucie Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego badaniach na myszach i szczurach okazało się, że zastosowanie substancji wymiatających stare komórki z tkanek znacznie poprawiało kondycję zwierząt, również tych w średnim wieku, u których proces starzenia już szybko postępował.
Próby kliniczne prowadzone są już na ludziach przez amerykańskie Mayo Clinic i Wake Forest School of Medicine. Naukowcy badają je pod kątem leczenia poszczególnych chorób związanych z podeszłym wiekiem, np. alzheimera i innych chorób neurodegeneracyjnych. Badania obejmują również choroby związane ze stanem zapalnym stawów, zmiany w płucach, takie jak idiopatyczne zapalenie płuc i zwłóknienie płuc. Mają one pokazać, czy u osób cierpiących na różne choroby związane z wiekiem, da się opóźnić ich rozwój. – W badaniach na zwierzęcych modelach chorób występujących u ludzi, takich jak miażdżyca czy cukrzyca, usunięcie starych komórek zdecydowanie poprawiało funkcjonowanie organizmu – mówi prof. Mosieniak.
