„Potrzebujemy tych, którzy protestując, nagłaśniają problemy”

Zajmowałam się m.in. kwestiami klimatu i środowiska. Jako gubernatorka Pitcairn odpowiadałam za zarządzanie i zrównoważony rozwój wysp, w tym za tamtejszy morski obszar chroniony – czwarty co do wielkości na świecie. To tam zetknęłam się bezpośrednio ze skutkami zmian klimatu i masowego zanieczyszczenia plastikiem. Rajska wyspa Henderson w archipelagu Pitcairn, wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO, mimo że bezludna, jest jednym z najbardziej zanieczyszczonych miejsc na świecie. Codziennie, za sprawą wirów i prądów oceanicznych, dopływa tu kilka tysięcy kawałków plastiku, często z drugiego końca świata. Kiedy jest się na południowym Pacyfiku, w miejscach takich jak Samoa czy Vanuatu, widać też gołym okiem, że zmiany klimatu zagrażają egzystencji lokalnej ludności. Ci ludzie nie mają ani czasu, ani środków na ideologiczne i polityczne dysputy dotyczące klimatu czy ESG. Dla nich zmiany klimatu to rzeczywistość: wzrost poziomu oceanu i bezpośrednie zagrożenie życia. Obserwując ich rozterki z perspektywy urzędniczki, zdecydowałam, że chcę zająć się ochroną praw tych ludzi w pełnym wymiarze. Kiedy dostałam propozycję pracy w organizacji, która skutecznie walczy o środowisko – za pomocą środków prawnych – wiedziałam, że mam szansę uczestniczyć w realnej zmianie.

Czy prawnicy i procesy sądowe są bardziej skuteczni niż aktywizm lub uzgodnienia międzynarodowe?

– Jesteśmy w tak krytycznym momencie, że potrzebujemy różnych działań. Kryzysy środowiskowe są tak wszechstronne i złożone, że trzeba na nie spojrzeć z różnych punktów widzenia. Potrzebujemy tych, którzy protestując, nagłaśniają problemy. Potrzebni są też ci, którzy pracują w biznesie i instytucjach finansowych i zajmują się tam ESG. Siła ClientEarth wynika z tego, że działamy gdzieś pośrodku. Możemy rozmawiać z bankami, przedstawicielami rządów i wielkiego biznesu, ale także współpracować z organizacjami, które mają bardziej aktywistyczne podejście, np. Greenpeace’em, Friends of the Earth czy BirdLife International. Duże kampanie na rzecz ochrony klimatu czy środowiska bardzo rzadko prowadzi się w pojedynkę, bo zazwyczaj potrzebne są kompleksowe działania.

Stanęła pani na czele ClientEarth trzy lata temu. W tym czasie organizacja uruchomiła wiele głośnych postępowań przeciwko korporacjom i rządom. Które z nich miały największy realny wpływ?

– Wygraliśmy w tym czasie wiele spraw sądowych dotyczących m.in. greenwashingu, np. przeciw liniom lotniczym KLM, których reklamy dotyczące „zrównoważonego latania” zostały uznane przez holenderski sąd za niezgodne z unijnym prawem ochrony konsumentów. Za bezprawne uznano również twierdzenia, że firma jest zaangażowana w realizację celów porozumienia paryskiego, czy reklamy sugerujące, że możliwość kupowania przez pasażerów tzw. offsetów (rekompensowania emisji CO2 np. poprzez finansowanie zalesiania) skutecznie kompensuje wpływ lotów na klimat.

Był to pierwszy na świecie pozew w branży lotniczej przeciwko tzw. ekościemie. W Polsce złożyliśmy pozew przeciwko jednemu z producentów tzw. ekogroszku – popularnego węgla do ogrzewania. Nazwa z przedrostkiem „eko” oraz elementy graficzne z motywami przyrodniczymi na opakowaniach wprowadzały jego użytkowników w błąd. Ze zleconych przez nas badań wynikało, że aż 43 proc. z nich wierzyło w jego ekologiczność! W rzeczywistości emisje pyłów ze spalania tego rodzaju węgla przekraczały dopuszczalne normy nawet 40-krotnie. W ramach ugody sądowej firma musiała wycofać się z używania nazwy oraz sugerowania, że węgiel ma cokolwiek wspólnego z ekologią. Co najważniejsze, w rozporządzeniu w sprawie wymagań jakościowych dla paliw stałych zakazano używania nazwy „ekogroszek”. Wierzymy, że te działania przyczyniły się do rozpoczęcia przez Komisję Europejską prac nad dyrektywą w sprawie tzw. Green Claims, która weszła w życie w 2024 r. i chroni konsumentów przed wprowadzającymi w błąd deklaracjami ekologicznymi. Oprócz tego, że sami pozywamy firmy, dzielimy się naszą wiedzą i własnością intelektualną, dzięki czemu na świecie prowadzonych jest coraz więcej spraw dotyczących ochrony środowiska.

Ale nie oszukujmy się, takie spory toczą się latami, a prawo unijne, najbardziej restrykcyjne pod względem ekologicznym, dotyczy tylko niewielkiej części światowych korporacji…

– Dlatego widać trend, by pozywać firmy działające też w innych częściach świata w sądach europejskich. Tak było w przypadku procesu wytoczonego dekadę temu gigantowi energetycznemu RWE przez peruwiańskiego rolnika, który twierdził, że firma ma swój wkład w szkody klimatyczne, powodujące topnienie lodowców w pobliżu jego gospodarstwa, co naraziło go na powodzie. Wprawdzie niemiecki sąd niedawno oddalił roszczenie Peruwiańczyka, uznając, że nie był on narażony na wystarczające ryzyko, aby uzasadnić odszkodowanie, ale jednocześnie potwierdził, że korporacje, które emitują dużo gazów cieplarnianych, mogą zostać pociągnięte do odpowiedzialności za wpływ na zmiany klimatu. Może to mieć ogromne znaczenie dla przyszłych spraw dotyczących odpowiedzialności klimatycznej. Zgodnie z zasadą „zanieczyszczający płaci” orzeczenie oznacza, że w przyszłości sprawy mogą wymagać od przedsiębiorstw faktycznych środków zaradczych – na przykład finansowania łagodzenia ryzyka powodziowego.

Czy to oznacza, że będziemy świadkami coraz większej liczby spraw przeciwko korporacjom emitującym duże ilości zanieczyszczeń?

– Tak, najprawdopodobniej coraz częściej będziemy mieć do czynienia z pozwami zbiorowymi i roszczeniami o odszkodowanie. Dla dużych korporacji to może być punkt zwrotny, zarówno pod względem reputacyjnym, jak i finansowym, który wpłynie na ich decyzje inwestycyjne i biznesowe. Społeczeństwa stają się coraz bardziej wrażliwe na zmiany klimatu i obywatele coraz częściej decydować się będą na pociąganie do odpowiedzialności korporacji lub państw za szkody dla środowiska i klimatu. Przykładowo, ClientEarth w 2022 r. wspierała rdzennych mieszkańców wysp w Cieśninie Torresa, którzy wnieśli sprawę do Komitetu Praw Człowieka ONZ, twierdząc, że bezczynność australijskiego rządu w sprawie zmian klimatu stanowi naruszenie ich praw człowieka, w tym prawa do kultury. Był to pierwszy raz, kiedy międzynarodowy trybunał uznał, że konkretne państwo naruszyło regulacje dotyczące praw człowieka z powodu braku odpowiedniej polityki klimatycznej. Myślę, że będziemy świadkami coraz większej liczby tego typu pozwów.

A co z przypadkami, w których trudno znaleźć uzasadnienie prawne naruszenia praw konkretnej społeczności, czy nikt nie będzie chciał wnieść takiej sprawy do sądu, bo jeszcze nie doszło do katastrofy ekologicznej?

– Jednym z naszych sukcesów są działania polegające na pociąganiu do odpowiedzialności korporacji, działających wbrew własnemu interesowi, ale też na szkodę Ziemi i jej mieszkańców. Dzięki temu, że kupiliśmy akcje polskiej Enei, mogliśmy zaskarżyć uchwałę walnego zgromadzenia spółki z września 2018 r., która zezwalała na budowę bloku węglowego Ostrołęka C. Sąd przyznał rację fundacji, uznając, że uchwała była wadliwa i naruszała interesy spółki i akcjonariuszy. Był to pierwszy taki wyrok w Polsce, który unieważnił uchwałę inwestycyjną ze względu na ryzyka klimatyczne i finansowe. Jako akcjonariusze wnieśliśmy też m.in. sprawę przeciwko zarządowi Shella, twierdząc, że dyrektorzy firmy nie robili wystarczająco dużo, aby zarządzać ryzykiem klimatycznym. Poparła nas grupa inwestorów instytucjonalnych mających ponad 12 mln akcji Shella. Sąd pierwszej instancji oddalił pozew, ale odzew był ogromny. Wiemy, że zarządy wielu korporacji zastanawiały się, jak uniknąć takich sytuacji. By odnieść sukces, nie zawsze trzeba sprawę wygrać. Czasem wystarczy nagłośnić problem, dzięki czemu jest szansa na zmianę myślenia, również w środowisku biznesowym.

Sprawa zablokowania rozbudowy elektrowni Ostrołęka była faktycznie głośna w Polsce, ale ostatnio hasło „precz z Zielonym Ładem” stało się w kampanii prezydenckiej wspólne dla największych sił politycznych. Czy to pani zdaniem porażka działań proklimatycznych?

– Polska transformacja energetyczna to przykład, że zmiana jest możliwa. Kiedyś polska energetyka aż w 95 proc. opierała się na węglu, dziś – w 60 proc. Choć oczywiście jest jeszcze wiele do zrobienia. Polska wciąż nie ma spójnych regulacji klimatycznych, potrzebnych do wdrożenia unijnego zobowiązania neutralności klimatycznej do 2050 r. i redukcji emisji o 55 proc. do 2030 r. Każde państwo musi uwzględniać te cele w krajowych działaniach, planach i strategiach i brak krajowej ustawy klimatycznej nie zwalnia z ich spełnienia.

Regulacje klimatyczne są też potrzebne firmom, które oczekują przede wszystkim pewności prawa i możliwości planowania. Pod względem politycznym faktycznie znajdujemy się w trudnym momencie i pojawia się wiele znaków zapytania – zarówno jeśli chodzi o działania rządów, jak i w efekcie – biznesu. To sprawia, że rola społeczeństwa obywatelskiego i organizacji takich jak ClientEarth jeszcze rośnie. Zwłaszcza biorąc pod uwagę ogromną skalę lobbingu przemysłu paliw kopalnych, dotacji publicznych dla tego sektora oraz dezinformacji. Organizacje pozarządowe muszą dalej walczyć o to, żeby zapewnić równe szanse energetyce konwencjonalnej oraz odnawialnej. Niezależnie od tego, czy hasło ESG jest akurat na politycznej fali, czy nie, pewne rzeczy się nie zmieniają. Wyniki badań naukowych o zmianach klimatu i ich skutkach są niezmienne, a co za tym idzie – niezmiennie jest realne ryzyko dla gospodarek i konkretnych firm. Coraz częściej ich liderzy muszą brać pod uwagę, jakie fizyczne straty wywołają ekstremalne warunki pogodowe lub jaki będzie wpływ zmian klimatu na łańcuchy dostaw, bo to wpływa na długoterminową rentowność biznesu. Jest więc szansa, że wkrótce osiągniemy punkt zwrotny, jeśli chodzi o zaangażowanie korporacji oraz inwestorów.

Jak pozew klubu szwajcarskich seniorek przeciw Szwajcarii przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka…

– Tak, wyrok ws. Szwajcarii to precedens, oznaczający, że brak odpowiednich działań państwa w zakresie polityki klimatycznej może stanowić naruszenie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Rolą organizacji pozarządowych jest dążenie do tego, by walka o środowisko toczyła się niezależnie od trendów politycznych. Każdy chce przecież oddychać czystym powietrzem, pić czystą wodę oraz zapewnić bezpieczną przyszłość dzieciom i wnukom. Celem prowadzonych przez nas spraw jest uświadomienie społeczeństwom, że w walce o klimat ostatecznie nie chodzi o pieniądze czy władzę, ale o przyszłość, w której da się jeszcze żyć.