„Stachu, ale to ty dzwonisz”. Po co nam dziś „Lalka”?

• Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”

„Newsweek”: Czy „Lalka” jest najlepszą polską powieścią?

Dr Alicja Urbanik-Kopeć: To jest pytanie o to, jak wywołać bójkę na konferencji naukowej. To zależy, kogo zapytasz. Jeśli historyczkę kultury XIX w., to tak, bo „Lalka” to powieść o wszystkim. Romans, ale nie taki zwykły, w którym dwie przeznaczone sobie osoby przeżywają trudności po to, żeby w końcu się ze sobą zejść. Przemyślenia o ówczesnych gorących tematach: co robi ze społeczeństwem emancypacja kobiet i rozpychająca się coraz bardziej nowoczesność? Jak zmienia się system klasowy? Jak wygląda awans społeczny i czy można go w ogóle dokonać? Nie wspominam nawet o wątkach naukowych, żydowskich, o zjadliwym portrecie arystokracji i klas wyższych, nie lepszym portrecie miejskiej burżuazji. Każdy coś tam dla siebie znajdzie.

Ekranizowana jest najczęściej jako melodramat.

— W „Lalce” mamy obiektywne trudności, które sprawiają, że para nie może być razem. Tylko że pytanie brzmi: czy to jest miłość?

Wokulski przecież nie jest zainteresowany Łęcką jako człowiekiem. Prus naśmiewa się z tego, że Izabela zakochała się w posągu i projektuje sobie na niego różne rzeczy, ale Stanisław robi dokładnie to samo.

— Tak, Wokulski ma taki problem z kobietami, i to nie tylko z Izabelą, to samo robi z prostytutką Marianną i panią Stawską. Bo on, widząc kobietę, wymyśla sobie na jej temat historię — jej przeszłość, cechy charakteru — i dodaje własne oczekiwania odnośnie do tego, jak ta kobieta się będzie zachowywała. Następnie ją poznaje, konfrontuje się z żywym człowiekiem.

Jest rozczarowany.

— Stwierdza, że wszystkie te baby są kompletnie bez sensu. Wokulski jest najszczęśliwszy, kiedy Izabelę obserwuje z daleka, a ona go nie widzi. Pod warunkiem oczywiście, że akurat zachowuje się zgodnie z jego fantazją.

Wokulski ma patriarchalny, zgodny z duchem epoki ideał kobiety i wciska w tę szufladkę Izabelę, mimo że ona ewidentnie się tam nie mieści.

— Przede wszystkim ona go w ogóle nie chce. To on decyduje, że Izabela jest ideałem, że będzie jego żoną, że jest anielicą, a nie kobietą. I w końcu ją poznaje osobiście i stwierdza: no kochana, jak ty chcesz być moją żoną, to nie możesz być taka, jaka jesteś.

A Prus to widział?

— Tak, oczywiście. Prus wielokrotnie opisuje Wokulskiego jako człowieka, który nie może się zdecydować i robi absolutne głupoty właśnie dlatego, że sam nie może dojść do ładu ze swoimi pragnieniami i emocjami. Chodzi potem po pokoju i wyrywa sobie włosy z głowy, mówiąc do siebie: Boże, jak ja się wygłupiłem! Co najlepszego narobiłem? Miałem nie chodzić po parku i nie szukać Izabeli. A znów poszedłem.

To może „Lalka” jest powieścią o nałogu?

— Tak, ale też Wokulski to mężczyzna, który bardzo, bardzo chce, tylko nie wie, czego chce. Jest w stanie dokonać naprawdę wielkich poświęceń, żeby zdobyć majątek, wybić się na wyższą pozycję, po czym jak tylko tę pozycję zyskuje, to zaczyna gardzić tymi, którzy go podziwiają.

On jest jak Groucho Marx. Nie chce należeć do żadnego klubu, który by go przyjął.

— Nie chce należeć do mieszczaństwa, ale też nie do arystokracji. Chce Izabeli, ale zrywa zaręczyny.

Strasznie męcząca postać.

— Tak, a wszyscy tylko na Izabelę rzucają gromy.

Podcast „Historia kobiet”

Katarzyna Wężyk jest publicystką „Newsweeka”, podcasterką, autorką nagrodzonej dwoma Grand Pressami książki „Aborcja jest” oraz nominowanej do nagrody Gryfia „Kanada. Ulubiony kraj świata”.

Absolwentka politologii i podyplomowej amerykanistyki, stypendystka Fundacji Kościuszkowskiej i wiedeńskiego Institut für die Wissenschaften vom Menschen. Pracowała w Panoramie TVP, portalu Tvn24.pl i „Gazecie Wyborczej”. Współprowadziła format „Herstorie”. W Onet Audio prowadzi podcast „Historia kobiet”.