Wspólna zabawa w naukę nie tylko pomaga tworzyć pozytywną postawę wobec niej i uodparniać na antynaukowe treści. Buduje też w dziecku sprawczą postawę, która wyraża się w przekonaniach: „Mogę to sprawdzić”, „Mogę poradzić sobie z problemem”, „Mogę sobie poradzić z porażką”, gdy eksperyment nie kończy się sukcesem.
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
To było kilkanaście lat temu. Z jednym z moich dzieci szedłem na spacer, była późna wiosna, ciepło i zielono. Dziecko miało kilka lat, dreptało obok mnie zainteresowane światem – kamieniem przy ścieżce, piórkiem gołębia, zbutwiałym kawałkiem kory. Nagle zapytało: „Tato, a ile na tym drzewie jest liści?”. Popatrzyłem na dość okazałą brzozę i zrozumiałem, że mam dwa wyjścia. Pierwsze – natychmiastowa odpowiedź (12 814 albo 148 mln – dokładna wartość nie ma specjalnego znaczenia, dla dziecka to będzie po prostu „dużo”, a może doda: „Jaki tata mądry, że takie rzeczy wie”).
Drugie wyjście było nieco bardziej skomplikowane. Mógłbym odpowiedzieć: „Szczerze mówiąc – nie wiem. Ale pomyślmy, jak możemy to sprawdzić. Może podejdziemy do jednej gałęzi, policzymy liście, które na niej rosną, a później policzymy, ile jest gałęzi? Jeśli założymy, że na każdej gałęzi jest mniej więcej tyle samo liści, to wystarczy jedno przez drugie pomnożyć. Nie będziemy mieli bardzo dokładnego wyniku, ale może da nam to jakąś orientację?”.
Najnowszy „Newsweek Psychologia” już w sprzedaży
Foto: Materiał prasowy
Po co nam zabawa z nauką
Nie wystarczy pozbyć się problemu i dać dziecku jakąkolwiek odpowiedź? Oczywiście, można – pytanie tylko, jakie to spowoduje długofalowe konsekwencje. Według raportu 3M „State of Science Index” z 2022 r. ciągle jeszcze
88 proc. Polaków deklaruje zaufanie do nauki, jednak odsetek osób sceptycznych wobec naukowców i nauki jako takiej wzrósł do 23 proc. Oznacza to, że co czwarty dorosły Polak ma problem z zaufaniem do wiedzy naukowej (a warto pamiętać, że badania oparte na deklaracjach sprawiają, że chcemy się prezentować lepiej niż w rzeczywistości, więc z zaufaniem wobec nauki może być jeszcze gorzej).
Inne badanie – już międzynarodowe – „TISP Many Labs”, przeprowadzone w 68 krajach na ponad 72 tys. ludzi, wykazało, że średni poziom zaufania do naukowców wynosi 3,62 w skali od 1 do 5. W Polsce wynik 3,51 plasuje nas na 42. miejscu wśród badanych krajów. Ten wskaźnik spada, a bezpośrednią tego konsekwencją jest wzrost sympatii dla antynaukowych treści, takich jak ezoteryka, „alternatywna medycyna”, ruchy antyszczepionkowe. W wielu miejscach w Polsce możemy znaleźć periodyki w rodzaju: „Tego lekarz ci nie powie”, „Ulecz się sam”, „Wróżenie dla samodzielnie myślących”.
Dlaczego nie chcemy zaufać nauce? Problem jak zwykle jest dość złożony, ale z pewnością ma w tym swój udział brak doświadczenia samodzielnego obcowania z nauką, nawet w najprostszej wersji. Zapewne wielu z nas powie – ale zaraz, przecież szkoła takie doświadczenie zapewnia! Jesteśmy tego pewni? Owszem, są nauczycielki i nauczyciele fizyki, biologii czy chemii korzystający z możliwości, jakie daje prowadzenie zajęć w szkolnym laboratorium (jeśli takie w szkole jest), ale umówmy się – dla większości kluczowe jest jednak, by „zrealizować program”, a on obejmuje co najwyżej samodzielne wyhodowanie fasoli. Zadanie ciekawe, ale chyba niewystarczające, by zrozumieć, na czym polega nauka. Tym większa staje się odpowiedzialność rodziców i opiekunów, by takie sensowne i właściwe postawy stworzyć. A nie da się tego zrobić jedynie przez mówienie: „Drogie dziecko, nauka jest ważna”. Trzeba to zrobić samemu, na przykład w trakcie wspólnej realizacji prostych eksperymentów, które można przeprowadzić w warunkach domowych, np. w kuchni.
Wzbudzanie ciekawości
Wspólne domowe eksperymentowanie pomaga nie tylko uodparniać na antynaukowe treści i tworzyć pozytywną postawę wobec nauki, ale również budować w dziecku sprawczą postawę. Taką, która wyraża się w przekonaniu: mogę to sprawdzić, mogę poradzić sobie z problemem. A ponieważ eksperymenty nie zawsze kończą się sukcesem – mogę sobie poradzić z porażką. Co ważne, ponieważ wiele badań nie zakłada uzyskania konkretnego wyniku, możemy wzbudzać w dzieciach normalną, regularną ciekawość poznawczą. Taką, która zadaje pytanie: co będzie? I szuka na nie odpowiedzi. W świecie, w którym wiele osób dookoła nas wszystko i zawsze wie najlepiej, i to bez żadnego sprawdzania, jest to bardzo ważna i cenna cecha.
To prowadzi nas do kolejnej istotnej konsekwencji wspólnego eksperymentowania z dziećmi – jest nią zdolność do odraczania gratyfikacji. Klasyczne badania Waltera Mischela, znane jako test pianki, pokazały dwie ważne rzeczy. Po pierwsze, że zdolność do powstrzymywania się przed natychmiastowym odebraniem nagrody i poczekanie na większą jest istotnym czynnikiem przewidującym dalsze losy dzieciaków (choć trzeba zaznaczyć, że współczesne badania każą myśleć, że być może ten wpływ nie jest aż tak silny, jak myśleliśmy). Drugą istotną kwestią jest wiedza, że zdolność do odraczania gratyfikacji można u dzieci kształtować, wzmacniać. To niezwykle ważne, bo nie tylko nakłada na rodziców i opiekunów odpowiedzialność, ale też daje im narzędzia. Jeśli chcemy wzmocnić w dziecku przekonanie, że warto poczekać na większą nagrodę, poczekajmy razem z nim. Zróbmy eksperyment, w którym rezultaty nie pojawiają się od razu i w którym trzeba zrobić przerwę – najpierw godzinę, potem kilka, potem dzień albo i dłużej. To doskonale uczy, że czekać warto i że nie jest to czas zmarnowany. To bardzo cenna umiejętność w elektronicznym i cyfrowym świecie. I nie łudźmy się – jeśli jako rodzice i opiekunowie nie ukształtujemy jej w dzieciach, to one jej po prostu same nie nabędą.
Nauka właściwego korzystania z mediów elektronicznych i źródeł internetowych to jeszcze jedna korzyść ze wspólnych badań i radosnego eksperymentowania. Nie ma specjalnego sensu budowanie w dzieciach przekonania, że smartfon i internet to zło, którego trzeba się wystrzegać. Warto jednak pokazać, że do źródeł trzeba podchodzić krytycznie, że nie każda odnaleziona w sieci wiedza będzie oparta na prawdzie. Że szukając pomysłu na ciekawe eksperymenty, znajdziemy razem sporo pomysłów kiepskich, a często oszukanych (zwłaszcza media społecznościowe obfitują w rozmaitej maści filmiki, na których domorośli magicy pokazują zupełnie niestworzone rzeczy, oparte raczej na zdolnościach do montażu i trikach filmowych niż na nauce). Ale spotkanie z takimi treściami także może być pouczające i budujące krytyczne, oparte na zdrowym sceptycyzmie podejście do internetowych wiadomości.
Dokąd może prowadzić liczenie liści na drzewie
Wróćmy na koniec do dziecka z początku tej opowieści. Tego, które pytało o liczbę liści na drzewie. Jaki wpływ miało na dziecko doświadczenie z liczeniem, mnożeniem, szukaniem odpowiedzi na proste, a już przecież naukowe pytania? To dziecko jest już pełnoletnią studentką, zajmuje się biologią morza. Jej pierwsze samodzielne naukowe badanie polegało na… liczeniu. Tym razem nie liści na drzewie, ale morskich żyjątek na kamieniach, wyławianych pod czujnym okiem prof. Jana Marcina Węsławskiego z Instytutu Oceanologii PAN w Sopocie. Ile jest wirków (Turbellaria, Acoela) na kamieniu znalezionym w Bałtyku przy plaży w Orłowie? Czy liczba kiełży (Gammarus locusta) i omułków (Mytilus edulis) wzrosła, czy spadła w stosunku do badań sprzed 50 lat? Nie mam gwarancji, że te zainteresowania pojawiły się na skutek doświadczenia z liczeniem liści. Ale z pewnością to był mały klocek w budowaniu w niej postawy ciekawości, zainteresowania i – co chyba najważniejsze – zadziwienia otaczającym światem.