Ignorowanie rozmówcy na rzecz komórki lub tabletu. Symbole zamiast słów. Komunikacja znikająca. Całkowite odłączenie się. To formy codziennego porozumiewania się współczesnych nastolatków. Dla nas niezrozumiałe, czasem niepokojące. Dla nich – oczywiste i naturalne, a czasem jedyna możliwa opcja radzenia sobie z tym, co ich otacza. Na czym polegają te nowe formy komunikowania się?
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
Komunikacja zawsze wymagała od człowieka rozwinięcia wielu kompetencji. Uważność na własne potrzeby (asertywność) i potrzeby drugiej osoby (empatia, aktywne słuchanie) umożliwiała bezpieczną i satysfakcjonującą wymianę.
Relacje jednak się zmieniają. Kiedyś nastolatkom wystarczały spotkania twarzą w twarz, listy, na które czekało się tygodniami, czy wpisy do pamiętników „ku pamięci”. Te formy wymiany pasowały do wolniejszego, bardziej bezpośredniego i tradycyjnego świata. Dziś młodzi potrzebują innej komunikacji – dopasowanej do natłoku informacji, fake newsów, braku autorytetów i ogromnej niepewności wobec rzeczywistości.
Newsweek Psychologia Nastolatka — już w kioskach!
Foto: Newsweek
Co zamiast słów
Oto np. jedno ze współczesnych zjawisk – phubbing, czyli ignorowanie rozmówcy na rzecz komórki lub tabletu. Kto temu ulega, „zatapia się” w smartfonie: pisze wiadomości, przegląda media społecznościowe czy po prostu wpatruje się w ekran, pozostawiając tę drugą stronę nieco bezradną czy pominiętą. To zjawisko można obserwować podczas rodzinnych obiadów, spotkań towarzyskich czy przerw szkolnych. Choć wydaje się nieuprzejme, można je psychologicznie wytłumaczyć. Phubbing to też komunikacja – oznacza np. zmęczenie, spadek energii, strach przed interakcją czy konfrontację. Wielu współczesnych młodych nie dosypia, a według badań Uniwersytetu Harvarda ponad 27 proc. nastolatków doświadcza wypalenia z powodu presji szkolnej, konieczności planowania życia i porównywania się w mediach społecznościowych. A to wiąże się z emocjonalnym wyczerpaniem i chronicznym zmęczeniem. Z kolei badanie opublikowane w czasopiśmie „Brain, Behavior, and Immunity” wykazało, że psychofizyczne wyczerpanie u nastolatków (zwłaszcza tych z emocjonalnymi trudnościami) często utrzymuje się i narasta, jeśli było obecne już w dzieciństwie.
Wszystko to nasiliło się w trakcie pandemii – czasie wyjątkowo trudnym dla dojrzewających osób, który pogłębiał poczucie osamotnienia, a u niektórych prowadził nawet do poczucia bezsensu. Phubbing wydaje się więc komunikacyjną odpowiedzią na to: umożliwia bycie razem bez przyjmowania na siebie zbyt dużej odpowiedzialności, bez presji i zbyt intensywnej (a więc i trudnej lub budzącej strach) wymiany z innymi, też już przecież zagubionymi, młodymi ludźmi.
Podobny mechanizm działa w codziennej komunikacji młodzieży. Często symbole – zamiast słów – służą do wyrażania emocji, prezentowania siebie, komentowania świata. To serduszka, lajki, emoji, memy, hashtagi, naklejki, stories – zależnie od platformy. Tegoroczna, opublikowana w periodyku „Lecture Notes in Education Psychology”, praca naukowa wskazuje, że symbolika w internetowej komunikacji młodzieży jest bardzo elastyczna. Około 68 proc. młodych osób dostosowuje wybór emoji do rozmówcy (przyjaciele versus starsze osoby). Wobec znajomych używają śmiesznych, uroczych, przesadnych emoji, wobec starszych są to emotikony bardziej formalne i uprzejme. Choć emoji czy memy wydają się służyć wszystkim podobnie, nastolatkowie posługują się nimi w sposób bardziej subtelny i finezyjny – być może dlatego, że odgrywają one w ich komunikacji ważniejszą rolę.
Znikanie i pomijanie
Nową formą komunikowania się młodzieży – niedostępną starszym pokoleniom – jest „komunikacja znikająca”. Na przykład relacje na Instagramie mogą być obejrzane jedynie przez krótki czas (są widoczne przez 24 godziny, po czym bezpowrotnie znikają). Na Snapchacie zdjęcia i wideo (tzw. snapy) najczęściej znikają po obejrzeniu – zazwyczaj po 1-10 sekundach. Także na WhatsAppie czy Messengerze konkretna wiadomość może automatycznie się usunąć po wyjściu z konwersacji, jeśli użytkownik wybierze odpowiednie ustawienie. Wielu młodych celowo wymazuje swoje TikToki po kilku godzinach lub dniach – to forma znikającej informacji na zasadzie: kto był, ten widział/wie.
Choć dla dorosłych taka forma komunikacji bywa niezrozumiała, a nawet niepokojąca („moje dziecko może coś wiedzieć czy pokazywać, a ja nie mam pojęcia, co to jest”), dla młodych jest ona zazwyczaj naturalna, swobodna i emocjonalnie odciążająca. Pozwala im być sobą, popełniać błędy, wyrażać emocje bez lęku, że ktoś kiedyś to „wyciągnie” i użyje przeciwko nim. Jak mówią sami młodzi: „Czasem piszę coś głupiego i dobrze, że to znika. Nie muszę się bać”.
Zupełnie inna metoda komunikacji polega na całkowitym odłączeniu się komunikacyjnym, zwłaszcza od nowych mediów. JOMO (ang. „Joy of missing out” – radość, że coś cię omija) to świadoma rezygnacja z natłoku informacji i presji z tym związanej, akceptowanie tego, że można coś stracić i nie być „na czasie”. Młodzi praktykujący JOMO mogą np. w ogóle nie korzystać z komórki albo wybierać jej analogową wersję, nie umieć ani nie chcieć uczyć się korzystania z laptopa czy tabletu, nie posiadać telewizji i sięgać po książki czy analogowe czasopisma lub po prostu wybierać obcowanie z naturą. JOMO jest przeciwieństwem FOMO (ang. „Fear of missing out”, lęk przed byciem pominiętym), które opisuje kompulsywne scrollowanie (TikToka, Instagrama, Snapchata), ciągłe sprawdzanie powiadomień czy trudność z wylogowaniem się z sieci i odłożeniem telefonu. Wszystko to napędza lęk przed „wypadnięciem z obiegu”, nawet jeśli wcale nie ma się na to ochoty.
Bariery ochronne
Formy i potrzeby komunikacyjne młodych ludzi zawsze zależą od szerszego kontekstu, m.in. od zmian społecznych i technologicznych, sytuacji na świecie czy indywidualnego emocjonalnego reagowania na to, co przychodzi z zewnątrz. Dlatego nie można rozpatrywać nastoletnich relacji w oderwaniu od tego, co się dzieje wszędzie indziej.
Według corocznego raportu przeprowadzanego przez Amerykańskie Stowarzyszenie Psychologiczne aż 91 proc. nastolatków odczuwa objawy fizyczne lub emocjonalne (zmęczenie, depresja, lęki) powiązane ze stresem dnia codziennego. Dodatkowo, oprócz osobistych trudności i niepewności – naturalnych dla okresu dojrzewania – dochodzą współcześnie zupełnie inne problemy. Takie, które potęgują lęk i smutek. Niedawno przeżywaliśmy pandemię, wkrótce też rozpoczęła się wojna za naszą wschodnią granicą. Media serwują chwytliwe newsy, nie zawsze zgodne z wiedzą naukową. Część komunikatów głosi „bądź szczupły”, inne przekonują „bądź wysportowany”, a jeszcze inne zapewniają „rozmiar nie ma znaczenia – możesz mieć niedowagę albo nadwagę – to w porządku”. Młoda osoba – już i tak obciążona presją związaną z dorastaniem, zmianami w organizmie i koniecznością dokonywania życiowych wyborów – zmaga się więc z jeszcze większym ciężarem. Obawia się: „rzeczywistość mnie przerasta, nie jestem bezpieczny”, „to za dużo”, „nie wiem, co jest dobre, a co złe – wolę nie decydować”. Niepewność i poczucie ciągłego zagrożenia sprawiają, że młodzi nieraz funkcjonują w trybie walki – a to bardzo męczy, zasmuca, odbiera poczucie decyzyjności i kontroli.
Nowe sposoby komunikowania stają się wtedy jedyną możliwą opcją – Snapchat czy TikTok to przecież forma kontaktu, która – choć tymczasowa i ulotna – pozwala realizować podstawowe potrzeby społeczne w sposób bezpieczniejszy i mniej zobowiązujący. Być może ktoś nie jest w stanie wyjść „na dwór” (jak wiele lat temu nastolatkowie), bo np. odczuwa ogromny lęk, ale potrafi zalogować się do sieci i skontaktować się na forum z kimś podobnym do siebie. To oczywiście nie rozwiązuje problemu, ale jest wspierające i pozwala przetrwać w czasie największego kryzysu.
Phubbing, który przez wielu dorosłych odbierany jest jako lekceważący, bywa wręcz konieczny dla nastolatków, którzy nie mają chęci, zasobów czy umiejętności, by rozmawiać, być w kontakcie, patrzeć drugiej osobie w oczy, realizować się jako aktywny słuchacz czy słuchaczka. Może być także niewyrażonym wprost komunikatem: „brakuje mi czegoś”, „jestem okropnie zmęczony, nie mam siły nawet na ciebie patrzeć, ale to nie oznacza, że cię nie lubię”, „oczekuję od ciebie czegoś innego, dopiero wtedy zacznę z tobą normalnie rozmawiać”. W tym rozumieniu phubbing czy inne sposoby współczesnej komunikacji mogą być rozumiane jako wyraz asertywności, dbania o siebie i o swoje granice, niezależnie od tego, co pomyśli i poczuje ta druga strona. Osoba zapatrzona w komórkę oczywiście stwarza dystans, ale jednoznacznie tworzy dla siebie przestrzeń. Nie tłumi też emocji – jeśli nie chce rozmawiać, nie udaje, że wszystko jest okej, po prostu tego nie robi.
Bardziej wybór niż obowiązek
Popularność nowych sposobów komunikacji, takich jak internetowe komunikatory, wideokonferencje czy poznawanie się poprzez TikToka albo Tindera, oddala nastolatków od życia realnego, do którego często trudno wrócić. Z drugiej strony to czasem jedyna możliwość utrzymywania kontaktu z rzeczywistością i drugim człowiekiem. Część młodych ludzi oczywiście zawsze stawiała i stawia na komunikację wprost – rozmowę, wspólne wyjścia czy inicjatywy młodzieżowe „tu i teraz”. Być może potrafią lepiej zarządzać swoimi emocjami i radzić sobie z niepokojem, jaki stwarza współczesny świat. Albo są po prostu inni: bardziej ekstrawertyczni lub mniej wrażliwi na dźwięki, zapachy, dotyk.
Dla młodych komunikacja coraz częściej jest wyborem – czymś, w co mogą wejść lub z czego w każdej chwili mogą się wycofać. Dla starszych bywa raczej obowiązkiem, wyniesionym z domu nawykiem, bo kiedyś nie istniały inne, dziś tak naturalne dla młodzieży – nowoczesne formy wyrazu.