Dlaczego nastolatek kłamie? „To nie musi oznaczać złej woli”

Kłamstwo w okresie nastoletnim nie musi być wyrazem złej woli młodej osoby. Zazwyczaj to sygnał lub informacja o przeżywanych trudnościach lub ważnych wartościach. Jako dorośli powinniśmy nauczyć się dostrzegać więcej niż tylko to, co na pierwszy rzut oka widać w sposobie komunikowania się nastolatka. Jeśli spróbujemy wsłuchać się w to, co kryje się pod warstwą słów, zyskamy wgląd w jego emocje, codzienne zmagania i potrzeby właściwe dla okresu dorastania.

Dlaczego oszukują

Rodzice często zakładają, że kłamstwo to przejaw buntu, zalążek kiełkującej psychopatii albo wyraz braku moralnej odpowiedzialności. W emocjach łatwo o osąd i ocenę, które zawężają perspektywę i utrudniają komunikację. Dodatkowo kładą się cieniem na — często kruchej i podatnej na opinię — relacji rodzica i dziecka. Tymczasem w okresie dorastania nieprawda bywa narzędziem nastolatka do radzenia sobie z czymś, co bywa dla niego przytłaczające, intensywne, zbyt trudne lub osobiste. Aby zrozumieć, dlaczego nastolatki kłamią, trzeba najpierw „zajrzeć” do ich mózgu. Patrząc z perspektywy neurobiologicznej, w mózgu młodej osoby współistnieją dwa ważne systemy. Pierwszy to układ limbiczny — czyli emocjonalne centrum dowodzenia odpowiedzialne za szybkie i impulsywne reakcje. To ono podpowiada: „Ukryj się!”, „Nie mów prawdy, bo będzie źle!”, „Uciekaj!”. Z kolei kora przedczołowa jest mózgowym centrum koordynacji. Odpowiada za planowanie, przewidywanie skutków, samokontrolę oraz ocenę moralną. Działa niczym pilot, który potrafi zatrzymać, ocenić i przewidzieć.

W okresie dojrzewania mózg nastolatka to nieustanny plac budowy. Układ limbiczny jest już solidnie rozwinięty, zaś płat czołowy, w którego przedniej części znajduje się kora przedczołowa — rozwija się bardzo powoli. Badania pokazują, że rozwój tych struktur trwa nawet do 25. roku życia. Oznacza to, że większość reakcji w okresie nastoletniości pochodzi z „humorzastego” ciała migdałowatego, które stanowi epicentrum układu limbicznego. Emocje są gotowe do działania dużo szybciej niż rozsądek. W praktyce może to wyglądać w ten sposób: dziecko wie, że kłamstwo jest czymś niepożądanym, jednak w niektórych okolicznościach i tak po nie sięgnie. Dzieje się tak dlatego, że impuls, emocja i presja chwili to wyzwalacze dla reakcji sterowanej emocjonalną częścią mózgu.

Newsweek Psychologia Nastolatka — już w kioskach!

Foto: Newsweek

Niedojrzałość struktur mózgowych w bezpośredni sposób przekłada się na działanie układu nerwowego w trybie przetrwania. Kiedy więc młoda osoba decyduje się na kłamstwo — z powodów biologicznych — jej dostęp do myślenia refleksyjnego oraz przewidywania następstw swoich działań jest mocno ograniczony. Kłamstwo możemy wówczas rozumieć jako formę szybkiego zabezpieczenia — próbę uniknięcia kary, konfrontacji czy oceny. Najczęściej nie ma nic wspólnego ze świadomą decyzją. To tylko odruchowa reakcja obronna.

Rozważmy to, bo rozumienie procesów toczących się na poziomie biologicznym może pomóc dorosłym zareagować z odpowiednią dozą empatii i spokoju. Zamiast widzieć w kłamstwie jedynie brak szacunku czy pogwałcenie wartości moralnych, dobrze jest potraktować je jako sygnał: coś było dla młodej osoby zbyt trudne, zbyt ryzykowne, zbyt wstydliwe. Taki punkt wyjścia sprzyja rozmowie, a nie tylko ocenie.

Chcę zrozumieć, co się wydarzyło

To dorosły ponosi odpowiedzialność za jakość relacji z dzieckiem — to on ma większe zasoby, doświadczenie i wpływ na to, jak ta więź się rozwija. Szczególnie kluczowe są te momenty, w których relacja zostaje wystawiona na próbę. Gdy odkrywamy, że dziecko skłamało, ta informacja uderza w coś bardzo delikatnego — w zaufanie. Pojawia się szereg emocji. Złość. Zawód. Lęk. Nasze dorosłe reakcje bardzo często zdradzają te emocje, stając się zarzewiem konfliktu na linii relacji rodzic — dziecko. W takiej chwili najważniejsze jest to, w jaki sposób jako dorośli odniesiemy się do tej sytuacji. Kłamstwo może być zaczątkiem spirali nieufności oraz pretekstem do zaostrzenia kontroli i jednocześnie może się stać okazją do partnerskiego dialogu i wzmacniania relacji. Kluczowe jest to, czy damy się ponieść emocjom, czy znajdziemy drogę do spokojnej, uważnej i dojrzałej reakcji.

Aby zminimalizować ryzyko impulsywnego działania po stronie dorosłego, najważniejsze jest, aby dać sobie moment na złapanie oddechu. Natychmiastowa reakcja — krzyk, pretensje, ironiczne uwagi — może odciąć drogę do wzajemnego zrozumienia i rozmowy. Zatrzymanie nie oznacza rezygnacji z reakcji. To świadoma decyzja, aby nie wchodzić w otwarty konflikt na fali doświadczanych emocji. To moment, w którym stwarzamy sobie przestrzeń na przeżycie własnych emocji. To chwila na podjęcie decyzji — kiedy, gdzie i w jaki sposób chcemy o tym, czego się dowiedzieliśmy, porozmawiać. Ten moment warto także wykorzystać, aby zadać sobie kilka pytań, które pozwolą zobaczyć sytuację z szerokiej perspektywy. Każde kłamstwo jest także sygnałem o przeżywanych trudnościach, potrzebach oraz emocjach. „Co się stało?!” i „Dlaczego skłamała/skłamał?!” zamieńmy na: „O czym trudnym mogła być ta sytuacja dla niej/niego?”. Takie przekierowanie pozwala znacząco poszerzyć perspektywę, w trakcie rozmowy pozwala zaś otworzyć jej przestrzeń.

Najważniejsze, co możemy zrobić, kiedy zdecydujemy się omówić trudną sytuację, to powiedzieć coś w stylu: „Chcę zrozumieć, co się wydarzyło. Możemy o tym spokojnie porozmawiać?”. Dzięki temu zyskujemy okazję, by pokazać dziecku, że nie zamierzamy go oceniać, ale dążymy do zrozumienia. Dziecko, które czuje się wysłuchane, częściej mówi prawdę — nawet wtedy, kiedy nie jest ona łatwa.

Bez orzekania o winie

W rozmowie postawmy sobie za cel, aby dzielić się swoimi uczuciami. Nie chodzi o to, żeby ukrywać ból, rozczarowanie czy smutek. Możemy użyć słów: „Jest mi trudno i przykro, bo szczerość to dla mnie ważna wartość. Zależy mi, abyśmy mogli sobie ufać”. Jako rodzic mamy prawo czuć, że nasze zaufanie zostało zawiedzione. Podzielenie się tymi emocjami to ważna lekcja o tym, że zachowania i wybory mają swoje konsekwencje w budowanych relacjach. Dodatkowo modelujemy, jak wyrażać emocje w sposób, który nie rani. To ważne, bo choć nie zmieniamy faktów, to znacząco zmieniamy ton rozmowy. Robi się miejsce na bliskość.

Poprowadzona w ten sposób rozmowa to szansa na korektywne doświadczenie i pomost do odbudowania zaufania. Nie ma tu miejsca na obwinianie, wyładowywanie swojej złości czy obrażanie się. Zamiast tego jest szacunek, uznanie podmiotowości dziecka oraz wskazanie, że nawet kiedy popełniamy błędy, nie przekreśla to całokształtu budowanej relacji. To jasny komunikat: zależy mi na tobie i nie zgadzam się na kłamstwo. W takim kontekście możemy wspólnie zastanowić się, w jaki sposób odbudować zawiedzione zaufanie. Najlepiej wprost: „Zawiodłam/zawiodłem się i bardzo potrzebuję, abyśmy wrócili do ufania sobie nawzajem. Co możemy zrobić, aby to zaufanie odbudować?”. Taka postawa uczy odpowiedzialności, a nie strachu.

Nastolatki sięgają po kłamstwo z wielu powodów. Kiedy patrzymy na nie przez dorosłą soczewkę, wydaje się nam ono czymś jednoznacznie złym: zaprzeczeniem zaufania, naruszeniem wartości, skrętem w stronę psychopatycznego wzorca osobowości. Jednak w labiryncie dojrzewania każdy ślepy zaułek to sygnał do dalszego poszukiwania drogi. Dla wielu nastolatków kłamstwo nie jest misternie tkanym oszustwem. To raczej doraźna strategia przetrwania lub rozpaczliwa próba uniknięcia antycypowanych, nieprzyjemnych skutków. Kiedy prawda wymyka się z rozmowy, to my, dorośli, możemy młodym osobom towarzyszyć w dalszym poszukiwaniu drogi. Bądźmy mądrymi i uważnymi towarzyszami, którzy potrafią dojrzale odpowiedzieć na sytuację, która porusza emocje i wartości. Budujmy na zaufaniu, otwartości, ciekawości i odpowiedzialności. Prawda rozwija się tam, gdzie można ją wypowiedzieć bez lęku przed odrzuceniem.