Współczesne dzieci, wpatrzone w ekrany, przytłoczone ilością zajęć dodatkowych, coraz więcej czasu spędzają, siedząc za biurkiem. Nieruchomieją. Tymczasem to ciało, a nie słowo, jest pierwszym nauczycielem – w ruchu rozwijają się osobowość, mowa i zmysły. Jak możemy wpływać na to, by wstały z miejsca?
Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że z nami jesteś!
Foto: Newsweek
Przecież dzieci wciąż biegają, skaczą, krzyczą – powiemy… A jednak – coraz więcej czasu spędzają nieruchomo: ze smartfonem w ręku, przed monitorem komputera. Często dosłownie zablokowane w domowych przestrzeniach między sofą, biurkiem a stołem i przytłoczone wielością aktywności rozwijających głównie umiejętności szkolne i poznawcze. A przecież najmłodsi potrzebują przede wszystkim nauki poprzez ciało. Stąd ich wrodzona silna ruchliwość, która pomaga im najpełniej poznawać świat. W ruchu zapisują się doświadczenia emocjonalne, kształtuje się osobowość, rozwija mowa, integrują się zmysły. Kiedy troszczymy się o odpowiednie wychowanie, zbyt rzadko zwracamy uwagę na to, co robi nasze ciało.
Więcej niż słowa
Zastanawiamy się, jak wpłynąć na zachowanie dziecka. Jak je czegoś nauczyć? Jak wychowywać bez krzyku, ale skutecznie? Zadajmy sobie raczej jedno, bardzo ważne pytanie: co moje dziecko widzi, kiedy patrzy na mnie? Modelowanie zachowań to proces, w którym dziecko uczy się poprzez obserwację. To nie nasze wykłady wychowawcze, ale codzienne gesty, reakcje, sposób mówienia i bycia z innymi kształtują to, jak będzie się ono zachowywać. Dzieci widzą, czy umiemy powiedzieć „nie” z łagodnością. Czy przepraszamy, gdy zrobimy błąd. Czy odchodzimy od stołu z telefonem w ręku. To właśnie te drobiazgi składają się na obraz, jaki zabiorą ze sobą w dorosłość.
Pierwsze doświadczenia dziecka są cielesne. Już w łonie matki rozwija się jego zmysł przedsionkowy, rejestrujący ruch i położenie ciała. Później, przez turlanie się, raczkowanie, wspinanie i bieganie dziecku udaje się tworzyć „mapę siebie”. Czyli wewnętrzne poczucie, gdzie się zaczyna, gdzie kończy, co potrafi i co je porusza. Świadomość własnego ciała to początek świadomości siebie. Ruch oznacza nie tylko aktywność fizyczną. To także sposób, w jaki dziecko poznaje świat, siebie i innych. Jego mózg tworzy wtedy połączenia, które później pozwolą mu na kontrolę uwagi, wyrażanie myśli, odnalezienie w grupie, odpoczywanie i uzewnętrznienie emocji. Dziecko, któremu brak okazji do ruchu, nie tylko ma słabsze mięśnie, ale też trudniej radzi sobie z frustracją, skupieniem czy współpracą z innymi. Nadmierna stymulacja ekranami, ale i brak przestrzeni na swobodny ruch zaburzają rozwój układu nerwowego. Dzieci z dużym napięciem, agresją, trudnościami z koncentracją czy lękiem często nie potrzebują kolejnej rozmowy, tylko czasu na placu zabaw, wspinania się na drzewo lub turlania po trawie.
Najnowszy Newsweek Psychologia Dziecka już w sprzedaży!
Foto: Materiały prasowe
Psychologia ruchu i integracja sensoryczna pokazują jasno: dzieci przetwarzają świat przez ciało. Życie emocjonalne dziecka przejawia się przez jego ruchy. Dlatego zamiast skupiać się tylko na tym, co mówi i co wie w teorii, warto spojrzeć na to, jak się porusza. Czy jego ciało jest sztywne? Unika kontaktu? Czy wręcz przeciwnie – jest w ciągłym ruchu, jakby przed czymś uciekało?
Ciało, które komunikuje
W pracy terapeutycznej i w relacjach z rodzicami często powraca motyw dziecka, które w chwili emocjonalnego przeciążenia zaczyna się poruszać – idzie na spacer, biega w kółko, wspina się albo długo i bez celu błądzi po okolicy. To nie ucieczka – lecz proces samoregulacji. W ruchu dzieci (i dorośli) odzyskują kontakt z własnym ciałem, co pozwala im na powrót do równowagi emocjonalnej. Zdarza się, że właśnie wtedy – idąc, kręcąc się, gubiąc i odnajdując na nowo drogę do domu – odzyskują orientację w przestrzeni, ale i wewnętrzny kompas. Dzieciństwo potrzebuje takiej przestrzeni: realnej i symbolicznej. Potrzebuje zgody na to, że ruch może być formą myślenia, a zmęczenie – sposobem na odzyskanie równowagi.
Gdy – jako opiekunowie – podnosimy brwi, przewracając oczami z niecierpliwością, krzyżujemy ramiona lub siadamy na kanapie z telefonem czy laptopem w dłoniach, wysyłamy komunikaty, których nie zneutralizuje żadne „kocham cię”. Dzieci czytają emocje w mikrogestach, napięciach mięśni, tonie głosu. Modelują sposób bycia ze światem nie poprzez nasze deklaracje i nakazy, ale poprzez to, jak wchodzimy z tym światem w kontakt. Dlatego warto zapytać siebie: Czy moje ciało jest dla dziecka bezpieczne? Czy potrafię zatrzymać się i uklęknąć przy jego emocjach? Czy daję mu wzorzec tego, jak można przeżywać złość, zmęczenie, frustrację?
Ruch działa terapeutycznie nie tylko w gabinecie. Nie zawsze muszą to być sport i kolejne zajęcia pozalekcyjne, na które zawozimy dziecko – wystarczy codzienny plac zabaw, bieganie, drabinki, huśtanie. Czasem najprostszy rytmiczny ruch przywraca poczucie sprawczości i rozładowuje nagromadzone emocje. Również w domowych warunkach to właśnie ciało bywa najskuteczniejszym narzędziem – zarówno dla dzieci, jak i dla rodziców. Gdy dzieci stają się rozdrażnione, marudne, płaczą z – wydawałoby się – „byle powodu”, a rodzice czują, że zaraz wybuchną, często najlepszym rozwiązaniem jest… wyjście. Dosłownie. Rodzinna przejażdżka rowerowa, spacer nad jezioro lub po parku, ruch, który zmienia otoczenie i pobudza oddech. Dzieci wracają spokojniejsze, szybciej zasypiają, mniej „wiszą” na dorosłych. W chwilach smutku lub przeciążenia zamiast kolejnych tłumaczeń czy wygłaszanych do dziecka poleceń wystarczy przytulenie, kontakt skóra do skóry, a potem zaproszenie do zabawy w bieganie lub gilgotki. To właśnie te proste cielesne gesty odbudowują równowagę nerwową dziecka.
Wspólne rytuały oparte na ruchu – jak taniec, zabawy z podnoszeniem, przeciąganie liny, spacery o stałej porze – dają dzieciom ramy i bezpieczeństwo. Ruch może też łączyć pokolenia: babcia, która buja niemowlę na kolanach, tata, który kręci dziecko wokół siebie, to gesty, które pozostają w pamięci ciała na zawsze.
W przypadku dzieci nie ma edukacji emocjonalnej bez ruchu. Nie ma dojrzałości bez doświadczenia trudnych chwil. I nie ma wychowania bez modelowania, bo dziecko nie potrzebuje idealnego rodzica – potrzebuje żywego człowieka, którego może podpatrzeć i poczuć. Nie każde dziecko powie wprost: „jestem spięte” albo „potrzebuję dawki ruchu”. Często jednak wysyła sygnały – z pozoru niezwiązane z aktywnością fizyczną. Oto kilka z nich:
częste potykanie się „o własne nogi”;
nadmierne wiercenie się przy stole lub na lekcjach;
nagłe wybuchy złości lub płaczu „bez powodu”;
trudność ze snem lub wieczorne rozdrażnienie;
potrzeba skakania, wspinania się na meble, biegania po korytarzu;
niechęć do skupienia się na zadaniu – ale łatwe wchodzenie w ruchową zabawę.
To nie są przejawy złego wychowania ani obraz „niegrzecznego” dziecka – to sposób, w jaki ciało próbuje poradzić sobie z napięciem. Gdy nie potrafi jeszcze wyrazić emocji słowami, mówi przez zachowanie. Ruch, który dla dorosłego może wydawać się niepotrzebny czy przeszkadzający, dla dziecka jest formą ulgi, kontaktu i porządkowania wewnętrznego chaosu.
Ciało, które zaprasza do relacji
No ale co ze zmęczeniem? Nie każdy z nas ma w sobie potrzebę, gotowość czy energię, by w danym momencie sięgnąć po aktywność fizyczną. Wielu rodziców po prostu nie ma siły. Po pracy lub wieczorem marzą tylko o tym, by usiąść na chwilę w ciszy – albo zniknąć na kanapie przed telewizorem. To zrozumiałe. Rodzicielstwo jest wyczerpujące – fizycznie, emocjonalnie, organizacyjnie. I jeśli jednego dnia nie pobiegamy z dzieckiem po podwórku, nie zatańczymy albo nie zrobimy wspólnego spaceru – to naprawdę nic złego. Ważne, by to „nie mam siły” nie stało się codziennością. Czasem warto przekroczyć zmęczenie i zamiast zastygać – poruszać się wspólnie, choćby przez chwilę. Nawet najmniejszy gest ruchu wykonany razem może przywrócić kontakt, rozładować napięcie, dodać energii, a przede wszystkim – pokazać dziecku, że jesteśmy obok.
Czasem wystarczy kilka kroków na podwórku, wspólne podskoki w kuchni między gotowaniem a myciem zębów. Ruch nie musi być dokładnie zaplanowany ani perfekcyjnie wykonany – ważne, by się wydarzył. Dobrym pomysłem będzie codzienny spacer, innym zaś razem kilka minut tańca przy muzyce w domu, przeciąganie się na podłodze razem z dzieckiem, czy nawet skakanie po kanapie lub wspólna gra w berka.
Dobrze też jest przyjrzeć się naszej dorosłej reakcji na ruch dziecka: czy pozwalamy mu się kręcić, chodzić w kółko, wchodzić na schody? Czy raczej wciąż je stopujemy, prosimy o spokój, każemy siedzieć, mówimy, by się „uspokoiło”? Ruch może być naszym wspólnym językiem – jeśli znajdziemy w sobie gotowość, by się w nim spotkać. Zamiast próbować uspokoić dziecko słowami, czasem ruszmy się razem z kanapy. Zmieńmy perspektywę. Dajmy sobie nawzajem zgodę na to, by nasze ciało i aktywność też mówiły.
W czasach, gdy dzieciństwo rozgrywa się często przy ekranie, a rodzicielstwo w poradnikach, rozsądnie jest wrócić do prostoty. Ciało dorosłego może być przystanią. Ramiona do wtulenia, nogi do siedzenia okrakiem, dłonie do wspinania, sylwetka do naśladowania. Bo dzieciństwo, które się nie rusza, nie dojrzewa. Dlatego zamiast pytać: jak wychowywać dzieci?, zacznijmy od analizy: czy moje ciało pokazuje dziecku to, czego naprawdę je uczę? Czy swoim ruchem, postawą i tempem życia jestem obecny – czy raczej uciekam, napinam się, reaguję automatycznie i zastygam w fotelu? To jest właśnie ta scena, na której toczy się codzienne modelowanie.
