Powszechne rozumienie „utworu” zdaje się być znacznie węższe niż to, które nadane zostało mu w ustawie z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U.2025.24 t.j. z dnia 2025.01.09; dalej: „Pr. Aut”.). W potocznym rozumieniu utwory często kojarzone są wyłącznie ze sztuką wyzbytą wyłącznie walorów użytkowych (tzw. sztuka czysta) tj. malarstwo, rzeźba czy grafika artystyczna. Ochroną prawnoturoską mogą być jednak objęte również przedmioty codziennego użytku. O tym czy dany przedmiot posiada taką ochronę, czy nie, decyduje nie subiektywne przekonanie odbiorcy o jego walorach estetycznych, ale to czy spełnione zostały przesłanki wskazane w ustawowej definicji utworu.
W art. 1 ust. 1 Pr. Aut. utwór zdefiniowany został jako „każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia”. Możemy na gruncie tej definicji wyodrębnić trzy przesłanki konieczne powodujące, iż mamy do czynienia z utworem prawnoautorskim:
- po pierwsze musi on być przejawem działalności twórczej człowieka,
- po drugie musi wykazywać indywidualny charakter, a
- po trzecie musi zostać ustalony w jakiejkolwiek postaci.
Niesporne jest, iż przedmiot wzornictwa przemysłowego może być objęty ochroną prawnoautorską, pod warunkiem, że spełnia powyższe wymagania. W przykładowym katalogu utworów zawartym w art. 1 ust. 2 pkt 5) Pr. Aut. wskazano zresztą wprost, iż przedmiotem prawa autorskiego mogą być w szczególności utwory wzornictwa przemysłowego. Odwołując się w tym kontekście do orzecznictwa sądów, wskazać należy, iż: „Ocena, w jakim stopniu przedmiotowe cechy produktu świadczą o jego twórczym charakterze i w jakim stopniu posiada on cechy nowości, oryginalności, artyzmu pod względem formy, wymaga wykazania, iż konkretny wyrób (zwłaszcza w wypadku przedmiotów zwykłego, codziennego użytku) istotnie odróżnia się od pozostałych wyrobów tego rodzaju ze względu na rozwiązania noszące znamiona wyrazistych, indywidualnych (również dla pewnego rodzaju przedmiotów) cech twórczych”. [Zob. Postanowienie SA w Szczecinie z 28.12.2006 r., I ACz 1129/06, LEX nr 516576]. Tym samym, oceniając czy dany projekt cechuje oryginalność i indywidualność twórczości należy wziąć pod uwagę okoliczność czy wyróżnia się on od analogicznych produktów na rynku [Zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia 2006 r., I CK 281/05].
Co istotne, zarówno w doktrynie i orzecznictwie brak jest wątpliwości, iż istnieje możliwość objęcia kumulatywną ochroną, zarówno na podstawie prawa autorskiego, jak i prawa własności przemysłowej zarejestrowanych wzorów przemysłowych. Z drugiej strony, nie tylko te przedmioty wzornictwa przemysłowego, które posiadają rejestrację jako wzór przemysłowy mogą być objęte ochroną prawnoautorską. Ochrona ta może funkcjonować niezależnie. Trzeba też pamiętać o tym, że prawa autorskie nie wymagają rejestracji i przysługują one twórcy z mocy prawa.
Warto też zwrócić uwagę, że to nie popularność czy sukces rynkowy danego produktu będzie przesądzał o objęciu go ochroną prawnoautorską. Świetnie ilustruje to zaskakujący dla części środowiska przykład niedawnego orzeczenia niemieckiego Sądu Najwyższego, który odmówił ochrony w oparciu o prawa autorskie dwóm kultowym wzorom klapek marki Birkenstock o nazwie „Arizona” i „Madrid” – stawiając poprzeczkę na wysokim poziomie dla projektów w dziedzinie wzornictwa przemysłowego.
Dla kontrastu należy przywołać, iż ciekawym przykładem uznanym za „utwór” w niedawnym orzeczeniu Sądu Okręgowego w Warszawie, XXII Wydziału Własności Intelektualnej, z 5 marca 2025 r. były łodzie mieszkalne (tzw. houseboats). Sprawa dotyczyła skopiowania wyglądu projektu łodzi strony powodowej. Sąd w ww. orzeczeniu wyodrębnił 3 warianty barek, które zakwalifikował jako utwory. Miały one następujący wygląd:
Ucieleśnieniem powyżej wyodrębnionych utworów jest barka mieszkalna z wizualizacją przedstawioną poniżej:
W wyżej wskazanym wyroku sąd uwzględnił wobec jednego z pozwanych stron roszczenie o zaniechanie autorskich praw majątkowych do wyżej wskazanych utworów wzornictwa przemysłowego. Dodatkowo sąd zgodził się z argumentacją powoda, iż oferowanie barek mieszkalnych stanowiących wprowadzające w błąd naśladownictwo zewnętrznej postaci barek strony powodowej stanowiło czyn nieuczciwej konkurencji i zakazał pozwanemu takiego działania. Sąd nakazał również wycofanie z obrotu oraz zniszczenie przez stronę pozwaną spornych produktów, jak również zniszczenie wszelkich materiałów informacyjno-reklamowych odnoszących się do nich. Wreszcie, uwzględnione zostało roszczenie o nakazanie publikacji o zapadłym orzeczeniu w części uwzględniającej powództwo w prasie branżowej przez stronę pozwaną. Obrazuje to, jaki zakres konsekwencji może spotkać na gruncie prawa cywilnego podmiot dopuszczający się naruszenia praw autorskich. Co istotne, w treści sentencji wyroku wskazano szczegółowo zestaw cech charakterystycznych spornych produktów, które świadczą o wejściu w zakres ochrony prawnoautorskiej utworów powoda przez produkty pozwanego. Pozwoli to na wyeliminowanie wszelkich wątpliwości na etapie egzekucji wyroku.
Omówione powyżej orzeczenie Sądu Okręgowego w Warszawie nie jest jeszcze prawomocne. Czas pokaże, czy – w przypadku wniesienia apelacji przez stronę pozwaną – zostanie utrzymane w mocy. Mimo to stanowi istotny przykład, że ochroną prawnoautorską mogą być objęte nie tylko dzieła o powszechnie uznanej wartości artystycznej. Przeciwnie – często to właśnie wszechobecnie otaczające nas przedmioty codziennego użytku, mogą zostać uznane za utwory chronione, podczas gdy twórczość artystyczna pozbawiona elementu stricte użytkowego, taka jak malarstwo, nie zawsze musi spełniać przesłanki udzielenia ochrony.
Autor: radca prawny Karina Rysiukiewicz z Kancelarii Patpol Legal
