Nikt nie mówił, że w moim mieście modlono się w pięciu synagogach, a jedna stała obok legendarnej restauracji Albatros. Piotr Szczepanik mógł nie śpiewać po latach o Beacie, ale Lei, Sarze czy Chanie.
Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
Lata 80. XX w. W szkole podstawowej w klasie mieliśmy czterech Jacków, trzy Izy, dwie Agnieszki i tyleż Monik… Poza tym Leszka, Mirka, Anitę… Na religię do sali parafialnej przy kościele chodzili chyba wszyscy. Miasteczko uważano za polskie i katolickie, jedyne ślady, że kiedyś było inaczej, to kilka (dosłownie) macew zbitych w jedną bryłę w okolicznym lesie oraz schowana w bramie kaplica prawosławna.
A przecież Augustów przed 1939 r. sąsiadował z Prusami, a do Grodna można było dojechać w godzinę: żyli tutaj Białorusini, Litwini, Niemcy, Żydzi… O nich wszystkich milczeli i sąsiedzi, i nauczyciele historii. Nikt nam nie mówił, że modlono się tutaj w pięciu synagogach, a jedna stała obok legendarnej restauracji Albatros. Piotr Szczepanik mógł nie śpiewać po latach o Beacie, ale Lei, Sarze czy Chanie.
Nikt nie zająknął się, że prawie całe rzemiosło należało do Żydów. Skąd miałem wiedzieć, że Chaim Lipuński zajmował się sprzedażą owoców, słodyczy i piwa, Abram Berman miał piwiarnię, Estera Fejga Rotenberg prowadziła zawodowy skup szmat i surowców, a Fajwel Prejs — sprzedaż skór. Działały (mieszane) cechy fryzjerów, piekarzy… Ale atmosfera była chyba napięta, bo zorganizowano też Cech Rzeźniczo-Wędliniarski Chrześcijan, Zgromadzenie Stolarzy i Cieśli Chrześcijan… A i tak Augustów wcale nie należał do „zażydzonych” (jak mówili narodowcy) miasteczek, przed wojną wyznanie mojżeszowe deklarowało ok. 20 proc., kiedy na niedalekiej Białostocczyźnie średnio 40 proc.
Lasy wokół były usiane pomnikami na cześć pomordowanych przez Niemców cywilów i partyzantów. Ale że okupanci rozstrzelali ok. 800-900 żydowskich mężczyzn — milczano. Tak samo jak i o tym, że w naszym malowniczym Augustowie było getto, do którego wysiedlono ok. 2 tys. Żydów. Wszyscy trafili do Treblinki i Auschwitz-Birkenau.
Zapraszam do wydania specjalnego „Newsweeka Historii” poświęconego historii Żydów w 20-leciu międzywojennym: asymilacji, antysemityzmowi, ale przede wszystkim życiu codziennemu. Gdybym wtedy chodził do szkoły, moimi koleżankami i kolegami byliby też Chana, Giteł, Nechama, Natan, Berko, Lejb, Judel…
