W Polsce po papierosy codziennie sięga blisko 29 proc. dorosłych. I aż 90 proc. osób chorujących na różne zaburzenia psychiczne. Czy można pomóc im ograniczyć szkodliwość nałogu? — Tak, są na to skuteczne metody — mówi prof. hab. dr. n. med. Agata Szulc, prezes Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, kierownik Kliniki Psychiatrycznej Wydziału Nauk o Zdrowiu Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego.
NEWSWEEK: Pani Profesor, dlaczego tak trudno jest rzucić palenie?
Agata Szulc: Bo nasz mózg jest bardzo wrażliwy na nikotynę i są w nim specjalne receptory nikotynowe. Gdy dostarczona do organizmu nikotyna dociera do mózgu i przyłącza się do nich, wywołuje to wyrzut dopaminy, neurohormonu odpowiedzialnego za uczucie przyjemności. W rezultacie człowiek się uspokaja, łatwiej mu się skoncentrować. Jednak, jak w przypadku każdej substancji uzależniającej, dawka nikotyny, która wcześniej działała, przestaje być wystarczająca, więc trzeba jej coraz więcej. Znam ludzi, którzy dochodzą do trzech paczek papierosów dziennie. Ja nigdy nie paliłam, więc mogę sobie tylko wyobrażać, jak trudno jest rzucić palenie w przypadku tak dużych dawek nikotyny.
W propozycji Narodowej Strategii Ograniczania Palenia Tytoniu i Używania Wyrobów Nikotynowych, opracowanej przez Polskie Towarzystwo Psychiatryczne jednym z głównych postulatów jest zwiększenie dostępności do nikotynowej terapii zastępczej w szpitalach. Dlaczego to takie ważne?
— Bo uzależnienie od nikotyny to w Polsce wciąż ogromny problem, co trzeci Polak pali lub popala papierosy. Ale to nie tylko te osoby, które widać na ulicach czy przy wejściach do biurowców albo restauracji. To też nasi pacjenci, którzy palą nagminnie ogromne ilości papierosów. Szacuje się, że do 90 proc. osób z zaburzeniami psychicznymi jest uzależnionych od wyrobów nikotynowych. To jest niezwykle duży odsetek, co czyni ten problem bardzo istotnym w kontekście psychiatrii.
Co sprawia, że akurat pacjenci psychiatryczni palą tak dużo?
— Jest kilka powodów. Po pierwsze, nikotyna wpływa na poziom leków w organizmie, obniżając go poprzez różne mechanizmy. Wydaje się, że w ten sposób niektórzy pacjenci, zwłaszcza chorujący na schizofrenię, radzą sobie z objawami ubocznymi leków. Ale działa to też w drugą stronę — jeśli pacjent rzuca palenie lub zmniejsza liczbę wypalanych papierosów, poziom leków we krwi rośnie. To istotna dla lekarza kwestia, ponieważ wtedy ustalona dawka leku działa mocniej, mimo że nominalnie się nie zmieniła.
A pozostałe powody?
— Drugim powodem nadmiernego palenia jest przejściowy wpływ nikotyny na funkcje poznawcze. Kiedyś mówiło się, że nikotyna jest czynnikiem „ochronnym” przed chorobami otępiennymi, co się nie potwierdziło. Jednak w wyniku jej zażycia występuje taki przejściowy efekt „rozjaśnienia umysłu”, czyli zwiększenia koncentracji. Oczywiście, efekt ten nie utrzymuje się długo i trzeba znów zapalić. Po trzecie, palenie papierosów może być formą zajęcia się czymś dla pacjentów, szczególnie tych chorujących na schizofrenię, którzy mają problemy z przewlekłymi objawami negatywnymi, takimi jak brak motywacji, chęci do działania, brak aktywności czy izolacja społeczna. Papierosy w pewien sposób zastępują im inne aktywności, zwłaszcza w szpitalu, gdzie niestety czasami nie ma za wielu zajęć.
Papierosy w szpitalu?
— Tak, szpitale psychiatryczne są w niechlubny sposób wyjątkiem — w „zwykłych” szpitalach nie można palić, palarnie są likwidowane, a w wielu szpitalach psychiatrycznych, w tym w szpitalu w Tworkach, w którym pracuję, wciąż istnieją. A my wolelibyśmy pomóc tym pacjentom rzucić palenie albo przynajmniej ograniczyć jego szkodliwość, a nie utrzymywać palarnie.
Jak można pomóc tym ludziom — ale też wszystkim innym niemogącym wyzwolić się z nałogu — w ograniczeniu palenia?
— Oczywiście edukacja jest kluczowa, zaczynając od młodzieży. Wiemy, że istnieje wiele programów zdrowotnych. Edukacja zdrowotna w szkole nie jest obowiązkowa, ale staramy się uczyć młodzież o różnych problemach związanych z narkotykami i innymi zagrożeniami. Wydaje mi się jednak, że trochę zapominamy o paleniu zwykłego tytoniu i nikotynie, zwłaszcza że nasz rynek wciąż zalewają tanie papierosy z przemytu czy chińskie jednorazowe e-papierosy, w których zupełnie nie wiadomo, co się znajduje. Niedawno zakazano sprzedaży jednorazowych papierosów elektronicznych osobom nieletnim, ale dorośli wciąż kupują je na potęgę.
Jak to powstrzymać?
— Ważne jest, aby wszyscy palacze, w tym nasi pacjenci byli świadomi ryzyka związanego z paleniem. Wszyscy wiedzą o związku palenia z rakiem płuc, ale zagrożeń jest więcej. Palenie zwiększa ryzyko chorób układu krążenia, zmian zakrzepowych, zawału i udaru. A nasi pacjenci często nie mają o tym pojęcia. Dobrze byłoby, gdyby w każdym szpitalu psychiatrycznym była możliwość terapii behawioralnej i edukacji w tym zakresie. My jako lekarze staramy się prowadzić edukację, ale mamy wiele innych spraw, które zajmują nasz czas, i problem palenia czasem schodzi na dalszy plan. Jednak przychodzi moment, gdy staje się on pierwszoplanowy, a wiąże się to z poważnymi problemami somatycznymi naszych pacjentów. Warto pamiętać, że pacjenci chorujący na schizofrenię z powodu powikłań kardio-metabolicznych żyją niestety krócej, niż osoby z populacji ogólnej i każdy rodzaj pomocy jest istotny.
Ważna jest też refundacja leczenia farmakologicznego uzależnienia od nikotyny i tytoniu dla naszych pacjentów. Są dostępne leki, jak np. bupropion, choć nie może on być stosowany u wszystkich osób z zaburzeniami psychicznymi, podobnie cytyzyna. Dlatego chcielibyśmy móc zapewnić pacjentom dostęp do nikotynowych preparatów zastępczych, np. gum czy plastrów, oraz innych dostępnych form leczenia uzależnienia od nikotyny.
Warto pewnie, aby w razie potrzeby po te metody sięgały osoby zdrowe, chcące rzucić palenie?
— Ważne jest to, żeby stosować preparaty nikotynozastępcze i inne przez ograniczony czas. Celem zawsze powinna być całkowita abstynencja, ale nie zawsze da się ją osiągnąć od razu. Dlatego w przygotowanej przez Polskie Towarzystwo Psychiatryczne propozycji Narodowej Strategii Ograniczania Palenia Tytoniu i Używania Wyrobów Tytoniowych znajduje się rekomendacja zwiększenia dostępu do nikotynowej terapii zastępczej i jej refundacji, zwłaszcza w szpitalach, a także większa dostępność różnych form terapii w leczeniu uzależnienia od nikotyny.
Czy w Narodowej Strategii znalazły się również inne rekomendacje dotyczące rozwiązywania problemu uzależnienia od nikotyny?
— Tak, jedną z nich jest zwiększenie dostępu do poradni antynikotynowych. W tej chwili w Polsce jest ich zaledwie kilka, a potrzeby są o wiele większe. To wsparcie powinno być powszechnie dostępne także w poradniach czy oddziałach szpitalnych, do których często trafiają osoby palące. To na przykład poradnie chorób płuc, szpitale onkologiczne, oddziały kardiologiczne, endokrynologiczne i internistyczne. One wszystkie powinny zapewnić swoim uzależnionym od papierosów pacjentom wsparcie w wychodzeniu z nałogu.
Pytanie, czy umieją je zapewnić?
— Na pewno nie wszyscy. Tej wiedzy brakuje również specjalistom znajdującym się najbliżej problemu uzależnień — psychiatrom czy psychologom. Potrzebujemy specjalistycznych szkoleń w zakresie leczenia uzależnienia od nikotyny i wspierania pacjentów w wychodzeniu z niego. Takie szkolenia powinny być dostępne zarówno dla lekarzy psychiatrów, jak i psychologów — my po prostu często wciąż nie umiemy rozmawiać z pacjentami na temat rzucania palenia, nie wiemy, jak przeprowadzić pacjenta przeprowadzić przez ten proces. A z tak silnym uzależnieniem trudno jest sobie poradzić bez kompleksowego wsparcia z wykorzystaniem wszystkich dostępnych metod, farmakologicznych, substytucyjnych i psychoterapeutycznych.
