Talent ma trzy właściwości — to coś, co dziecko wykonuje z przyjemnością, dobrze i sprawnie. Coś, co wybiera samo z siebie, doskonali i ma w tym zdecydowane efekty. Jak mądrze wspierać rozwój talentu?
Już w kioskach „Newsweek Psychologia Dziecka Extra”
Foto: Materiały prasowe
Dzięki talentowi nasze działanie jest tak atrakcyjne, że „znika świat”, a my zatapiamy się w działaniu. Zapominamy o upływie czasu, zmęczeniu i innych potrzebach. Tak mają dorośli. A jak to wygląda u dzieci? Ich talent przejawiać będzie się w tym, jakie aktywności wybierają częściej niż inne albo pozostają przy nich, nawet gdy minie już „moda” wśród rówieśników. Na przykład większość dziewczynek w pewnym wieku chce być baletnicami, tańczyć z szarfą itp. Te, dla których ruch, koordynacja, sprawność i gracja są talentem, na dłużej pozostaną przy tańcu, akrobatyce, gimnastyce artystycznej. Będą godzinami ćwiczyły przed lustrem układ, konkretny ruch, pozycję — aż do osiągnięcia perfekcji. Realizowanie talentu samo w sobie jest przyjemne i nagradzające. Ale uwaga: wyniki eksperymentów pokazują: jeśli nagradzamy dzieci za wykonywanie zadań, które są dla nich przyjemne, przestają czerpać nagrodę z samego działania. Zaczynają oczekiwać nagrody. Jak więc mądrze wspierać rozwój talentu?
Sens talentu
Talent to ten obszar aktywności dziecka, który łączy trzy aspekty — coś, co dziecko wykonuje z przyjemnością, dobrze i sprawnie. Poza przyjemnością płynącą z działania ważna jest sprawność w tym obszarze. U dziecka będzie to znaczyć: skutecznie (udaje się mu osiągnąć zamierzony efekt), szybko, dokładnie, samodzielnie i w dobrze zorganizowany sposób. W obszarze talentu może znaleźć się ta jedyna czynność, którą dziecko wykonuje samo z siebie, bez ociągania. Nawet jeśli zdarza mu się działać chaotycznie, tu jest metodyczne, uporządkowane, krok po kroku dąży do swojego celu. Następne słowo definicji brzmi: „dobrze”. I oznacza, że efekty działań dziecka mają wysoki poziom, często są lepsze od efektów innych dzieci w podobnym wieku i z podobnym stażem w danej dziedzinie. „Dobrze” może również oznaczać: lepiej od siebie samego wczoraj. To znaczy, że wysiłek daje efekty. Talent to pewna predyspozycja, naturalna, wrodzona, ale rozwijająca się dzięki doskonaleniu. Żaden z wielkich artystów nie byłby wielki, gdyby nie miał możliwości rozwijania talentu. Chopin nie byłby genialnym dzieckiem, gdyby nie miał dostępu do fortepianu, Matejko nie byłby malarzem, gdyby ktoś nie dał mu do ręki papieru i kawałka węgla, a potem płótna i farb. Talentem będzie więc coś, co wybiera samo z siebie, doskonali i ma w tym zdecydowane efekty.
Im młodsze dziecko, tym bardziej rodzice powinni więc skupiać się na tym, co robi z przyjemnością.
Rodzic stolarz i rodzic ogrodnik
Podążanie za wyborami dziecka to droga „rodzica ogrodnika”, sprzyjająca odkrywaniu talentów. Określenie to stworzyła Alison Gopnik — jedna z najważniejszych badaczek dziecięcego rozwoju poznawczego, opisując dwa główne style wychowania. I tak, „rodzic stolarz” postępuje z dzieckiem jak z kawałkiem drewna. Ma wizje, chce osiągnąć cel. Poddaje drewno obróbce i chce wydobyć z niego, co zaplanował. Ma swoją wizję tego, kim dziecko ma się stać, jak ma wyglądać, z kim może się spotykać, jakie zainteresowania i umiejętności rozwijać. „Rodzice stolarze” stawiają dzieciom wysokie wymagania.
Natomiast druga postawa — „rodzica ogrodnika” — to podejście, w którym dziecko jest traktowane jak ziarenko nieznanej rośliny. Ogrodnik nie wie, co ma z niego wyrosnąć, i nie ma wpływu na to, jaki będzie efekt — dąb, marchew czy róża. Dobry ogrodnik stara się więc o nią dbać, obserwując, co jej służy, a co nie, oraz w jakim kierunku się rozwija — czy potrzebna jest podpórka, ściana do pięcia się w górę, a może przestrzeń dla swobodnie zwisających pędów. „Rodzic ogrodnik” wspiera dziecko w odkrywaniu siebie.
Dzieci pokazują dorosłym swoje talenty, wybierając swobodnie działania: jedno będzie więcej czasu spędzało podczas aktywności fizycznej, inne będzie chętniej działało manualnie, jeszcze inne, budując z klocków. Na wczesnym etapie rozwijania talentu ta przyjemność jest tu kluczowa. To może być balet, taniec, karate, język obcy, malarstwo, gra na instrumencie. Tworzenie wielu możliwości dziecku jest jak dostęp do wody, słońca i przestrzeni do rozwoju dla pielęgnowanej rośliny.
W opcji „stolarskiej” to rodzic wybiera zajęcia dodatkowe dla dziecka, stawiając na rozwój, jego zdaniem, potrzebnych umiejętności — język obcy, bo się przydaje w życiu, sport, bo jest potrzebny dla zdrowia, gra na instrumentach, bo rozwija mózg, itd. Czasem kluczem do wyboru takich zajęć są niespełnione marzenia rodziców — bo mama zawsze marzyła o balecie, bo tata rzucił szkołę muzyczną — albo rodzicielskie ambicje. Czasem udaje się zaszczepić pasję rodzica dziecku — są muzykujące rodziny, rodziny malujące obrazy. Dzieci przecież lubią naśladować ważnych dla nich dorosłych. Ale są też dzieci zmęczone i zniechęcone, przewożone jak bagaże z jednych zajęć na kolejne, a to już nie służy rozwojowi.
Czas poszukiwań
Najlepsze, co może zrobić uważny rodzic, to stwarzać okazje, możliwość, bo tylko podejmując próby, można się przekonać, czy to jest obszar zainteresowań i predyspozycji dziecka. Skalujmy też zaangażowanie dziecka w daną dziedzinę na osi: zainteresowanie, pasja, talent. Zainteresowanie to etap sprawdzania. Czy to jest moje? Czy mi się podoba? O pasji mówimy z kolei, gdy dziecko jest zainteresowane daną dziedziną, lubi to robić, zapomina o świecie, gdy realizuje pasje, ale nie musi mieć tu spektakularnych sukcesów. I wreszcie talent — czyli to, co robi dobrze, sprawnie i z przyjemnością. Idealnie, gdy w życiu dziecka jest miejsce na pasje, zainteresowania i talenty. Ale uwaga — okres dzieciństwa jest czasem poszukiwań. Naturalne jest więc podejmowanie nowych aktywności z wielkim zaangażowaniem, radością, a potem szybkie znudzenie i rezygnacja, gdy okazuje się, że to nie jest obszar dziecięcych supermocy. To etap konieczny, by dziecko nauczyło się z otwartością i ciekawością nabierać nowe doświadczenia, a także po to, by wreszcie znalazło to coś. Wiele dzieci przyznaje, że trudno im, gdy ich zainteresowania szybko stają się obowiązkiem. Rodzice — zwykle w dobrej wierze — natychmiast zapisują je na zajęcia, często kilka razy w tygodniu, zamiast pozwolić, by pasja rozwijała się naturalnie. Przyjemność staje się obowiązkiem, a to prosta droga do zabicia pasji. Takie działania „rodzica stolarza” można porównać do ciosania drewna, zamiast subtelnego wydobywania kształtu.
Dla rozwoju i sprawności mózgu dziecka istotna jest kwestia gęstości sieci połączeń neuronalnych. Im więcej owych doświadczeń, tym więcej połączeń — mózg staje się bardziej elastyczny. Nowe bodźce poszerzają sprawność pamięci roboczej, ćwiczą uwagę i koncentrację, wspierają myślenie elastyczne i kreatywne. Dzięki temu mózg lepiej radzi sobie z rozwiązywaniem problemów i szybciej się uczy. Nowe doświadczenia uczą radzenia sobie z niepewnością i zmianą, a to wzmacnia odporność psychiczną i rozwija rezyliencję, czyli zdolność adaptacji do trudnych sytuacji. Duża ilość zainteresowań i pasji chroni przed nudą, nadużywaniem ekranów. Buduje też „skrzynkę narzędzi” do radzenia sobie z trudnymi emocjami. Ze smutkiem, złością, z bezradnością, frustracją. Można wykorzystać różne formy ekspresji, by wyrazić myśli i emocje. Można wybiegać stres, wykrzyczeć, wyśpiewać lub wytańczyć, napisać lub namalować, co w nas siedzi. Kiedy nie ma tych umiejętności, pozostaje skrolowanie ekranu, samookaleczenie lub inne dezadaptacyjne strategie.
Czasu na taki swobodny rozwój mózgu jest niewiele, bo już od 11.-12. roku życia rozpoczyna się proces przycinania nieużywanych połączeń neuronalnych. Mózg „zamyka” nieużywane ścieżki, ale w zamian wzmacnia, usprawnia te, które są aktywne, czyli te, których nastolatek używa.
Gdzie jest talent
Do tradycyjnie postrzeganych obszarów uzdolnień należą talenty artystyczne, np. do: rysowania, malowania, śpiewu, gry na instrumencie, tańca, a także pisania oraz talent aktorski. Mamy też talenty związane ze sprawnością manualną, jak: talent do szycia, przerabiania ubrań, tworzenia ceramiki itp. Talenty techniczne, związane z konstruowaniem, budowaniem, a także z szeroko rozumianymi przedmiotami ścisłymi, np.: talent matematyczny, talent językowy (lingwistyczny), czyli zdolność do szybkiej i efektywnej nauki języków obcych, talent sportowy związany ze sprawnością, zwinnością, koordynacją ruchową. Są jednak i mniej oczywiste, „niewidoczne” talenty, jak: umiejętności społeczne — talent do słuchania innych, do pomagania i wspierania, do rozwiązywania konfliktów, do prowadzenia negocjacji. Czasem już młodsi uczniowie mają zdolności organizowania zabawy, obowiązków w grupie, przywództwa wśród rówieśników.
Ważna, a często niewidoczna, jest też zdolność dostrzegania związków przyczynowo-skutkowych szybciej i trafniej niż inni, umiejętność logicznego myślenia. Dobrze jest dostrzegać te predyspozycje i uświadamiać je dzieciom. Nieoczywiste talenty mogą sprawiać, że dzieci, mimo bogatych uzdolnień, predyspozycji w tym kierunku, mają niską samoocenę. Nie wierzą w siebie, bo nie mają widocznych sukcesów. Ich kompetencje nie są nagradzane dobrymi ocenami w szkole, wyróżnieniami w konkursach czy dyplomami. Te talenty często doceniane i rozwijane są dopiero później. Dobrze, jeśli uda się wykorzystać takie umiejętności w pracy zespołowej, gdy tak utalentowane osoby są przewodniczącymi klasy, liderami grup. Czasem dopiero w życiu zawodowym udaje się odkryć taką supermoc. Bądźmy więc uważnymi „ogrodnikami”. Na doskonalenie talentu przyjdzie jeszcze czas.
Anna Tulczyńska — psycholog, certyfikowana psychoterapeutka poznawczo‑behawioralna i socjoterapeutka. Członkini Polskiego Towarzystwa Terapii Poznawczo‑Behawioralnej i Polskiego Towarzystwa Terapii Dialektyczno‑Behawioralnej. Na co dzień pracuje z młodzieżą jako psycholog szkolny, tutorka, psycholog diagnostka. Przez kilka lat była kierownikiem Ośrodka Promocji Talentów. Autorka licznych publikacji adresowanych do rodziców, nauczycieli i dyrektorów szkół