Złość, nerwy i frustracja nastolatka. „To nie nasze emocje, tylko dziecka”

• Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”

Z naszego własnego dorastania wyszliśmy z różnymi doświadczeniami. Wielu z nas nie otrzymało tego, czego emocjonalnie wówczas potrzebowało. I nadal nie wiemy, jak wspierać nastolatków w ich przeżyciach. Obawiamy się eskalacji, konsekwencji, więc chcemy szybko wyhamować ich emocjonalne reakcje. Bywa, że zamiast zaspokajać potrzeby dziecka – tłumimy je. Uciszamy, umniejszamy jego przeżycia, nierzadko nie dając przyzwolenia na doświadczanie i opowiadanie o tych uczuciach. A przecież bez emocji nasze życie nie miałoby sensu. To one popychają nas do działania, stawiania granic, dokonywania zmian czy powielania dotychczasowych zachowań. Są nieodłącznym elementem procesu stawania się sobą. Nie ma złych ani dobrych emocji – wszystkie są potrzebne do funkcjonowania i rozwoju. Problemem mogą być jedynie nieumiejętne strategie ich regulowania, unikanie ich, co jest destrukcyjne dla samego nastolatka lub jego otoczenia. Wtedy emocje stają się źródłem cierpienia.

Cenna lekcja z emocji

W tym okresie rozwoju nawet najspokojniejsze dziecko może zaskoczyć rodziców swoim zachowaniem i wystawić relację na próbę. Choć wcześniej wydawało się, że potrafi panować nad emocjami, teraz ponownie uczy się, jak okiełznać swoje impulsy i reakcje. Emocje przeżywane są intensywniej ze względu na rozwój układu limbicznego, szczególnie ciała migdałowatego, które odpowiada za interpretację informacji i reakcje emocjonalne. Kiedy bodziec wywołuje silną reakcję, pojawia się trudność z jej hamowaniem – wynikająca z niedojrzałości płatów czołowych. To tak, jakby nowe auto miało projektowany, ale jeszcze niezamontowany system hamulcowy. Stąd „niewyparzony język”, trzaskanie drzwiami czy wybuchy z powodu błahostek.

Zmienność emocji jest wyczerpująca dla nastolatka i jego otoczenia, jednak to nie kwestia hormonów, ale rozwijającego się intensywnie mózgu. Ludzie stają się bardziej irytujący, sytuacje wywołują silniejszy lęk lub smutek. Emocje bywają trudne, ale nadal są potrzebne. Czasem trudno ocenić, co jest jeszcze normą, a co ją przekracza. Dla rodzica to podwójnie trudne, bo jego reakcje nie tylko kształtują strategie radzenia sobie dziecka, ale też przekazują mu, czy emocje są czymś wartym przeżywania i jak o sobie myśleć, gdy się je odczuwa.

Przyzwolenie na przeżywanie trudnych emocji jest ważnym aspektem rozwoju. Doświadczanie ich w wyniku utożsamienia się z bohaterem książki, podczas konfliktów z rówieśnikami czy przeżywania strat – rozwija empatię, pobudza refleksję nad sobą i światem, pomaga zrozumieć wartości i budować tożsamość. Smutek po utracie przyjaciela, który został zawiedziony, to adekwatna reakcja. Może skłonić nastolatka do refleksji nad tym, jak postępować w przyszłości. Gdyby dorosły zbyt szybko ugasił te emocje, odebrałby mu szansę na ważne doświadczenie. Problem pojawia się, gdy taki nastrój staje się dominujący i trwa zbyt długo – wówczas warto rozważyć skorzystanie z pomocy. Przeżywanie emocji pozwala młodemu człowiekowi uczyć się także odczytywania sygnałów płynących z ciała, zauważania zmian w samopoczuciu i wiązania ich z konkretnymi doświadczeniami.

Ochrona nastolatka przed emocjami – szkodzi mu. Ryzykujemy, że wycofa się z grup rówieśniczych, będzie unikać trudnych rozmów czy ignorować tematy powodujące napięcie. Jeśli nastolatek nie ma przestrzeni do wyrażania emocji, nie nauczy się ich nazywać, rozumieć i regulować. Może też zacząć się ich bać, unikać ich, uciekać w różne aktywności. Te strategie przeniesie w dorosłość. Odcięcie od emocji ma wysoką cenę – utrudnia relacje z sobą i innymi, osłabia kompetencje społeczne i buduje przekonanie, że emocje są słabością lub czymś nieistotnym, zagrażającym. To niebezpieczne przekonania, na których nastolatek może oprzeć swój system wartości i dążeń. Unikanie emocji osłabia też zdolność do tworzenia bliskich i autentycznych relacji opartych na szczerości i współodczuwaniu.

Młody człowiek, który nie potrafi skupić się na znaczeniu poruszających go sytuacji i na emocjach, ma trudności w stawianiu granic, rozumieniu emocji innych i budowaniu relacji. Może czuć się niezrozumiany, zagubiony i wyizolowany. Chronienie dziecka przed emocjami nie czyni go silniejszym, obniża jego poczucie własnej wartości. Może podnieść je u rodzica, ale odbiera dziecku sprawstwo. Jeśli inni stale załatwiają wszystko za dziecko, może ono rozwinąć roszczeniowe przekonanie, że mają się tym zajmować, a każde trudne uczucie to krzywda mu wyrządzona. Długofalowo – spada u niego odporność psychiczna, nie radzi sobie ono z wyzwaniami dorosłości.

To nie nasze emocje, tylko dziecka

Dlaczego rodzicom trudno reagować na emocje nastolatków? Bo budzą w nich intensywne uczucia i pociągają do odpowiedzialności. Nastolatek potrafi szybko przejść nad konfliktem do porządku dziennego, a rodzic długo go przeżywa. Napięcia wywołane przez emocje dziecka bywają trudne do zniesienia. Identyfikujemy je jako swoje, widzimy w nich dowód własnej porażki wychowawczej. Zachowajmy jednak granicę – nawet jeśli problem dotyczy relacji rodzic – dziecko, każda ze stron może przeżywać i rozumieć to inaczej. I można o tym rozmawiać. Nastolatek weryfikuje dotychczasowe strategie radzenia sobie – część przyjmie, inne odrzuci lub zmodyfikuje. Zamiast szybko je gasić tekstami: „Uspokój się”, „Przestań się przejmować” czy „To zaraz przestanie być ważne”, możemy mu w tym towarzyszyć. Nastolatki odbierają takie słowa jako unieważnienie ich przeżyć. Dla nich wszystko dzieje się tu i teraz – intensywnie i realnie. Jeśli rodzic nie daje im przestrzeni, wzmacnia w nich przekonanie, że nie jest w stanie zrozumieć. Można wiec zapytać: „Chcesz, żebym cię wysłuchał?”, „Mogę ci jakoś teraz pomóc?”, „Chcesz, żebym powiedział ci, co ja bym zrobił?”. Może nasze dziecko chce tylko zrzucić z siebie ciężar emocji, a nie słuchać rad?

Dialog z nastolatkiem nie musi być od razu rozmową pełną wzniosłych słów i głębokich analiz. Zacznijmy od prostych zdań: „Widzę, że coś się dzieje”, „Czy chcesz pogadać?”. Słuchanie bez oceniania, gotowość do wysłuchania narracji, nawet jeśli jest chaotyczna lub nacechowana silnymi emocjami, buduje zaufanie i akceptację emocji. Ważne, by dziecko wiedziało, że może wrócić do rozmowy, nawet jeśli wcześniej ją przerwało lub poniosły nas emocje. W dialogu chodzi bardziej o otwartość niż o idealne słowa – o pokazanie, że jesteśmy obok, że emocje mają prawo wybrzmieć i że jesteśmy gotowi je przyjąć, nawet jeśli nie rozumiemy ich od razu. Rozmowa uczy akceptacji i współodczuwania – czyli kompetencji, które są fundamentem relacji międzyludzkich w dorosłości.

Niektórzy rodzice nie chcą, aby ich dzieci przeżywały trudne emocje, ponieważ nie chcą przeżywać poczucia winy, że nie potrafią im zaradzić. Choć właśnie nie w tym rzecz – nie chodzi o to, by emocje natychmiast gasić, lecz by uczyć się o nich rozmawiać. Docierać do ich istoty, rozpoznawać potrzeby i – jeśli nastolatek tego potrzebuje – szukać rozwiązań wspólnie. Inni z kolei mogą przeżywać lęk przed tym, że nastolatek skieruje złość na rodzica. Dorosły boi się, że w ten sposób relacja się pogorszy, że zostanie odrzucony. W efekcie woli zamiatać problemy pod dywan lub odwrócić uwagę nastolatka, by nie stać się adresatem złości. Jeszcze inni rodzice odczuwają ogromny lęk przed cierpieniem dziecka – obawiają się, że każdy smutek to początek depresji. Często wynika to z niewiedzy, ale i strachu przed bólem psychicznym – dziecka i własnym. Zamiast zrozumieć smutek jako naturalną część życia, próbują go eliminować, co tylko potęguje trudność w jego przeżywaniu.

Brak przyzwolenia na emocje nie znika bez śladu

W młodym człowieku rodzi się przekonanie, że jego uczucia są niepożądane, niepotrzebne albo niewłaściwe. Taka wewnętrzna narracja może przerodzić się w trwały schemat myślenia, w którym emocjonalność utożsamiana jest ze słabością, a potrzeba wsparcia z porażką. W dorosłym życiu osoby, którym nie pozwalano przeżywać emocji, często mają trudności z nazwaniem swoich stanów, boją się intymnych relacji, tłumią swoje przeżycia lub wyrażają je nieadekwatnie, np. przez wybuch albo wycofanie. W kontaktach z innymi pojawia się dystans, nadmierna potrzeba kontroli lub odwrotnie – poczucie zależności emocjonalnej. Co więcej, taki dorosły może nieświadomie powielać ten sam schemat wobec własnych dzieci, tworząc pokoleniowe błędne koło. Tymczasem emocjonalna świadomość i akceptacja zaczynają się od prostego gestu: uznania emocji dziecka za coś ważnego, a nie – groźnego.

Rodzice często obawiają się również, że pozwalając na emocje, osłabią motywację dziecka do nauki. Tymczasem brak przestrzeni na emocje często obniża zdolność koncentracji i przyswajania wiedzy. Inni mogą bać się bliskości w złości czy smutku, bo sami nie zaznali jej w dzieciństwie. Jeśli złość była karana lub wywoływała dystans, rodzic może chcieć uniknąć tych emocji. Nastolatek potrzebuje jednak wysłuchania, rozmowy i jasnych granic – także w złości. Może powinien usłyszeć: „Rozumiem twoją złość, ale nie zgadzam się na takie traktowanie”. To również buduje jego rozwój.

Przyzwolenie na emocje to nie zgoda na chaos. To budowanie świadomej obecności, tworzenie więzi opartej na zaufaniu, w której młody człowiek może dojrzewać, rozwijać się i uczyć, że każda emocja, nawet ta trudna – ma sens i znaczenie.