„Księżyc stracił jasność i stał się jakby pokryty krwią”. Ta metoda pozwala ustalić datę śmierci Jezusa

Cienki sierp na wieczornym niebie

Wszystkie wydarzenia w życiu Jezusa zostały zapisane w kalendarzu żydowskim. Informacje o kaźni obecne są nie tylko w ewangeliach, lecz także w Talmudzie babilońskim. Łączą ją z żydowską Paschą, która została opisana w Księdze Wyjścia jako święto ustanowione na pamiątkę wyprowadzenia przez Mojżesza narodu żydowskiego z Egiptu. W związku z tym wydarzeniem ukształtowała się ostatecznie tradycja wieczerzy paschalnej, podczas której z rodziną i bliskimi spożywano mięso baranka wcześniej ofiarowanego w świątyni, przaśny chleb, owoce, zioła i wino. Księga Wyjścia ustaliła również datę rozpoczęcia Paschy: 14 dnia wiosennego miesiąca nisan, który otwierał żydowski kalendarz księżycowy. Niestety, gdy chcemy umiejscowić starożytną żydowską Paschę w dobrze nam znanym kalendarzu juliańskim (który poprzedzał obecnie stosowaną rachubę gregoriańską), zaczynają się problemy.

Liczone przez nas lata są latami słonecznymi (rok słoneczny to średnio 365,25 dnia), w których miesiące zajmują – dzięki drobnym regulacjom w rodzaju roku przestępnego – stałe położenie względem pór roku. Tymczasem rok żydowski składał się z 12 miesięcy księżycowych po 29 lub 30 dni i dlatego regularnie opóźniał się o 11 dni w stosunku do pór roku. Z powodów praktycznych i rytualnych Żydzi dołączali co jakiś czas miesiąc dodatkowy, umieszczany przed miesiącem nisan. O wprowadzeniu nadliczbowego miesiąca decydował w czasach Jezusa Sanhedryn, czyli rada starszych odpowiedzialna za wszelkie regulacje religijnoprawne.

Ustanawiając trzynasty miesiąc, Sanhedryn kierował się różnymi względami. Uznawał, że święto Paschy powinno następować po równonocy wiosennej, która w tamtych czasach przypadała około 25 marca. Jeśli więc pod koniec mijającego roku zanosiło się na to, że wiosenne zrównanie dnia z nocą wyprzedzi środek miesiąca nisan, rok wydłużano o dodatkowy miesiąc. Uwzględniano go także wtedy, gdy zbiory plonów opóźniały się ze względu na wyjątkowo złą pogodę – bez pierwszych zbóż trudno było sobie wyobrazić wieczerzę paschalną z macą – albo kiedy pojawiały się obawy, że jagnięta nie zdążą osiągnąć odpowiedniego wieku. Dlatego nisan przypadał w różnych dniach marca lub kwietnia. Z powodu koniunkturalności kalendarzowych poprawek i wobec milczenia źródeł historycznych, czy i kiedy w latach 28-33 posłużono się miesiącem trzynastym, nie potrafimy jednoznacznie określić miejsca miesiąca nisan w roku słonecznym.

Tę sięgającą 30 dni niepewność potęguje nieokreśloność początku miesiąca – co najmniej jednodniowa. W kalendarzu żydowskim bowiem pierwszy dzień miesiąca ogłaszano wtedy, gdy tuż po nowiu dostrzeżono na wieczornym niebie cieniutki sierp Księżyca. Łączyło się to z rachubą dni od jednego zachodu słońca do drugiego. Jerozolimski Sanhedryn wysyłał nawet pod koniec 29 dnia każdego miesiąca (fazy Księżyca zmieniają się w okresie 29,5 dnia) obserwatorów, którzy wypatrywali ledwo widocznego sierpa. Każdy Żyd, który na tle zorzy zachodniej dostrzegłby zarys młodego Księżyca, był zobowiązany jak najszybciej powiadomić o tym jerozolimską świątynię. Dwóch świadków wystarczało, aby wieczór z sierpem uznać za początek pierwszego dnia następnego miesiąca. W przeciwnym razie pozostawał on 30 dniem miesiąca mijającego.

14. dnia miesiąca nisan, czyli kiedy? Data śmierci Chrystusa

Istnieje jeszcze jedna wskazówka, która za sprawą astronomii może okazać się pomocna przy poszukiwaniach daty ukrzyżowania Jezusa. Wszyscy ewangeliści wspominają, że do kaźni doszło w dniu poprzedzającym szabat. Szabat jest dniem odpoczynku, siódmym z kolei w tygodniu kalendarza żydowskiego, natomiast według naszego kalendarza rozpoczyna się w piątkowy wieczór. Innymi słowy, Jezus musiał umrzeć w piątek. W tym miejscu jednak jednomyślność ewangelistów się kończy. Otóż z trzech ewangelii – według Marka, Mateusza i Łukasza – wynika, że ostatnią wspólną wieczerzę paschalną nauczyciel i jego uczniowie spożyli 14 dnia miesiąca nisan, podczas gdy Jan przekazał, iż odbyło się to dzień wcześniej. Rozbieżność tę biblijni egzegeci próbują wyjaśnić na co najmniej kilka sposobów, odwołując się do nieco przesuniętych względem siebie dwóch ówcześnie stosowanych kalendarzy, do odmienności zwyczajów w żydowskich stronnictwach religijnych czy nawet do różnic w obserwacjach sierpa Księżyca po nowiu w Galilei i Judei. Koniec końców, zwykło się przyjmować, że śmierć na krzyżu nastąpiła 14 dnia miesiąca nisan.

I w tym właśnie miejscu może wkroczyć astronomia, piątki bowiem w danym miesiącu przypadają na różne jego dni w zależności od roku. Gdyby więc udało się stwierdzić, w którym z lat 28-33 14 dzień miesiąca nisan był piątkiem, otrzymamy datę ukrzyżowania. W ten sposób ponownie wraca problem początku miesiąca w księżycowym kalendarzu żydowskim. Aby wskazać 14 nisan, musimy wiedzieć, który dzień był pierwszy. Tymczasem łatwo sobie wyobrazić wszystkie ograniczenia mające wpływ na wynik prowadzonego gołym okiem polowania na wąski sierp Księżyca unoszącego się na jasnym jeszcze nieboskłonie tuż po zachodzie słońca: pogoda, przejrzystość atmosfery nisko nad horyzontem, a wreszcie – nieokreślone umiejętności i predyspozycje starożytnych obserwatorów. Pouczające w tej kwestii mogą być wyniki badań przeprowadzonych kilka lat temu przez arabskich astronomów, którzy sprawdzili, w jaki sposób doniesienia o pierwszej widoczności młodego Księżyca miały się do rzeczywistości we współczesnej Algierii (lunarny kalendarz krajów islamu zasadza się na tym samym zjawisku). Okazało się, że w ostatnim dziesięcioleciu XX wieku mniej więcej co trzecia relacja o dostrzeżeniu wąskiego sierpa okazała się fałszywa – choć Księżyca nie można było jeszcze zobaczyć, obserwatorowi wydawało się, że go widzi! Tak ostrzeżeni, powróćmy do Judei czasów Jezusa.

Śmierć Jezusa i niezwykłe zjawiska astronomiczne

Astronomowie potrafią dziś stworzyć teorię, która pozwala obliczyć, kiedy po raz pierwszy po nowiu można zobaczyć młody Księżyc. Jest to zwykle szczególna mieszanka astronomii i meteorologii, które biorą pod uwagę miejsce obserwacji i panujące tam warunki atmosferyczne w zależności od pory roku oraz wiedzy o fizjologii oka ludzkiego (zweryfikowanej za pomocą testów przeprowadzonych na kilku tysiącach obserwatorów). Taki algorytm obliczeniowy stworzył m.in. amerykański astronom Bradley E. Schaefer i zastosował go do okolic Jerozolimy w zajmującym nas okresie. Wyniki są interesujące. Załóżmy, że za początek pierwszego dnia miesiąca nisan w latach 28-33 uznajemy wiosenny wieczór, podczas którego po raz pierwszy po nowiu dało się bez trudu zaobserwować sierp Księżyca. Wybieramy tę datę, która gwarantuje, że początek obchodzonego dwa tygodnie później święta Paschy przypadnie po równonocy wiosennej, czyli po 25 marca według juliańskiego kalendarza słonecznego. Ustalając początek miesiąca nisan, wskazujemy też 14 nisan i od razu możemy się przekonać, w którym roku dzień ten był piątkiem.

Otóż spośród sześciu lat wytypowanych na podstawie źródeł biblijnych i historycznych jako te, kiedy ukrzyżowano Jezusa, tylko dwukrotnie 14 nisan wypadał w piątek: 7 kwietnia 30 roku oraz 3 kwietnia 33 roku. W pozostałych latach był to poniedziałek lub wtorek. Co ciekawe, z tej samej analizy wynika również, że nawet gdyby z powodu niepogody nie dostrzeżono w którymś z lat 28-33 sierpa Księżyca, co spowodowałoby przesunięcie początku miesiąca nisan o jeden dzień, to i tak w latach innych niż 30 i 33 nie da się przyporządkować piątku do daty 14 nisan. Podobnie rzecz się ma z wprowadzeniem dodatkowego, trzynastego miesiąca. Jeśli zatem chcemy połączyć piąty dzień tygodnia z 14 dniem miesiąca nisan, to pozostają nam tylko dwie daty – 7 kwietnia 30 roku albo 3 kwietnia 33 roku. Ale na tym nie koniec.

Ewangeliści wspominają o niezwykłych zjawiskach na niebie towarzyszących ukrzyżowaniu Jezusa. Według Marka, Mateusza i Łukasza tego dnia na trzy godziny świat ogarnęła ciemność, a Łukasz dodaje nawet, że „Słońce się zaćmiło”. Nie może tu jednak być mowy o astronomicznym zaćmieniu Słońca, ponieważ dochodzi do niego tylko przy nowiu Księżyca, podczas gdy środek miesiąca w kalendarzu lunarnym zawsze związany jest z pełnią. Wtedy jednak jest przecież czas występowania zaćmień Księżyca. Srebrny Glob zanurza się wówczas w cieniu Ziemi i jego tarcza nabiera głębokiej czerwonej barwy, niekiedy przechodzącej w brąz. Interesujący materiał w tej sprawie odnajdujemy w Dziejach Apostolskich.

W pierwsze po ukrzyżowaniu Zielone Święta w słynnej scenie zesłania Ducha Świętego apostoł Piotr ogłosił, że spełniła się przepowiednia proroka Joela. W starotestamentowej wizji Joela zaś odnajdujemy nie tylko gasnące Słońce, lecz także – Księżyc zamieniający się w krew. Również Raport Piłata, domniemany list namiestnika Judei do cesarza Tyberiusza, opisuje zjawisko przypominające zaćmienie Srebrnego Globu: „A gdy Go ukrzyżowano, (…) Księżyc stracił jasność i stał się jakby pokryty krwią” (tłum. M. Starowieyski). Co na to astronomia? Mechanika nieba nie pozostawia żadnych wątpliwości: 3 kwietnia 33 roku, a zatem w jednym z dwóch dni wytypowanych wcześniej dat ukrzyżowania Jezusa, Księżyc wschodzący nad Jerozolimą rzeczywiście był zaćmiony. Nie jest to jednak ostateczne rozwiązanie zagadki. Kłopot bowiem polega na tym, że 3 kwietnia 33 roku Księżyc zaczął wschodzić nad Jerozolimą wieczorem i kiedy już opuszczał cień Ziemi, tylko niewielki skrawek jego tarczy, nie większy niż jej piąta część, mógł być jeszcze „pokryty krwią” z powodu zaćmienia. Niewielka wysokość nad horyzontem niezwykle utrudniała dostrzeżenie tego zjawiska i astronomowie muszą przyznać, że jest praktycznie niemożliwe, by bezpośrednie obserwacje zainspirowały naocznych świadków do powiązania zaćmienia z ukrzyżowaniem.

Z drugiej strony powinniśmy pamiętać, że zjawiska astronomiczne jako klucz do rozszyfrowywania tajemnic z przeszłości należy stosować z wyczuciem. Kiedy bowiem próbujemy umiejscowić je w odległym czasie i w dawno minionej kulturze, należy umieć spojrzeć na nie oczyma ludzi tamtych epok. W odniesieniu do zaćmienia Księżyca oznacza to, że nie jego przebieg, lecz sama informacja o zjawisku, zawarta w obliczanych na takie okazje tablicach lub w innych zestawieniach chronologicznych, miała wartość dla kronikarza. A to o tyle ważne, że przecież pisma o życiu i śmierci Jezusa, do których świadectwa się odwołujemy, powstały co najmniej kilkadziesiąt lat po ukrzyżowaniu…