Mają 30 lat, ale nie stać ich na własny kąt. Muszą mieszkać z rodzicami

Kiedy Julia mówi o tym znajomym, robią wielkie oczy. U nich na czynsz idzie ponad połowa wypłaty. — Koleżanka z pracy wynajmuje kawalerkę na dalekiej Woli, płaci 3 tys. zł. A zarabia 5 tys. zł na rękę, nic nie odkłada, czasem musi się zapożyczać u dziadków albo rodziców, bo jej nie wystarcza na życie. Widzę, jak przegląda gazetki supermarketów, żeby znaleźć promocje i zaoszczędzić. Nie stać jej na to, by kupić jakiś kosmetyk czy wyjść ze znajomymi — opowiada Julia.

Jest duża frustracja

To typowe historie. W połowie maja do Ministerstwa Rozwoju i Technologii trafił raport stowarzyszenia Miasto Jest Nasze „Z deszczu pod rynek. W pułapce kryzysu mieszkaniowego”. Jego autorzy opisują dramatyczną sytuację mieszkaniową młodych Polaków, rozmawiają z ludźmi, którzy chcieliby mieć własny kąt, ale muszą się zadowolić cudzym. 24-letnia Kasia pracuje w organizacji pozarządowej i jest w ciąży, ale na wszelki wypadek nie mówi o tym właścicielce wynajmowanego mieszkania. Wiele osób nie chce wynajmować rodzinom z dziećmi, obawiając się, że w razie problemów nie będzie ich można eksmitować. Kredytu hipotecznego Kasia i jej partner wziąć nie mogą, bo nie mają na wkład własny.

24-letni Aleks wynajmował pokój w Warszawie, ale po kilku miesiącach wrócił do rodzinnego domu, bo tam nie musi płacić. Mieszka z mamą i dziadkiem.

Ewa ma 39 lat, jest dziennikarką. Mieszkania wynajmuje od 20 lat: w Opolu, potem w Warszawie, Świdrze, Otwocku i Sokołowsku. Od dwóch lat mieszka na warszawskim Mokotowie, na czynsz przeznacza blisko połowę pensji.

— Jest duża frustracja — mówi Marta Widła, właścicielka biura Dream Team Nieruchomości. — Teraz ceny zaczynają się stabilizować, ale przez długi czas za połowę wynagrodzenia ludzie wynajmowali pokoje, bo na mieszkanie już nie wystarczało. Pokój na Mokotowie lub we Włochach w budownictwie z lat 90. potrafił kosztować 1,5 tys. zł — mówi pośredniczka.

Czasem jest to kilka metrów kwadratowych w dużym mieszkaniu przerobionym na wiele maleńkich pokoi dla studentów.

— Jeśli ktoś studiuje i naoglądał się serialu „Przyjaciele”, to takie życie w małej komunie wydaje się przyjemne. Ale jeśli wiele lat po studiach wciąż tkwi w takim miejscu, to mina mu rzednie. I to jest bardzo poważny problem — mówi dr Marcin Galent, socjolog z Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Podła sytuacja

Wszyscy opowiadają to samo: mieszkania na wynajem są zaniedbane, od lat nieremontowane. Standard to zacieki na ścianach, wilgoć, czasem grzyb, karaluchy, śmierdząca klatka schodowa. Zapleśniała lodówka, meble rodem z PRL i rozwalająca się wersalka, lepiący się od brudu dywan. Mieszkania urządzone estetycznie są wielokrotnie droższe.

Wynajmujący skarżą się na brak poczucia bezpieczeństwa. Właściciele potrafią zadzwonić i poprosić, by się wyprowadzili jak najszybciej. Tłumaczą, że „życie im się posypało, potrzebują mieszkania”.

— Młodzi ludzie są sfrustrowani tym, że w każdej chwili mogą być wyrzuceni na bruk. Jedna z naszych rozmówczyń mówiła, że już podpisała kontrakt, ale właścicielka mieszkania w ostatniej chwili go zerwała, bo znalazła kogoś, kto chciał zapłacić więcej. Niestety w Polsce osoba, która wynajmuje, zwykle ma słabszą pozycję niż właściciel — mówi Maciej Saja, współautor raportu MJN.

— Podła sytuacja, z wielu względów. Po pierwsze dlatego, że polskie prawo dotyczące wynajmowania jest fatalne, a właściwie go nie ma. Nikt nie reguluje tego, co się dzieje w tym segmencie. A on będzie coraz ważniejszy, bo coraz mniej osób jest w stanie kupić własne mieszkanie — tłumaczy dr Marcin Galent.

Podaje przykład Wielkiej Brytanii, gdzie właściciel lokalu może zawierać umowy na dowolny, nawet bardzo krótki okres. — Więc kiedy mówi, że podnosi czynsz, to wynajmujący ma niewielki wybór, bo nie ma żadnej ochrony. Dotychczas w Polsce takie problemy nie przebijały się do debaty publicznej, głównie dlatego, że to był czas wzrostu gospodarczego. Mówiło się raczej o młodych, dobrze zarabiających profesjonalistach, którzy w pewnym wieku albo dziedziczyli nieruchomości, albo je nabywali. Ale rzeczywistość Wielkiej Brytanii i właściwie wszystkich krajów UE pokazuje, że coraz więcej ludzi musi wynajmować mieszkania do trzydziestki, a nawet dłużej. A przecież to jest wiek, gdy zakłada się rodziny, decyduje na dzieci. I wtedy nagłe wypowiedzenie umowy najmu staje się życiową tragedią — tłumaczy socjolog.

Poza zasięgiem

Do 2019 r. sytuacja mieszkaniowa młodych Polaków powoli się poprawiała, ale najpierw przyszła pandemia koronawirusa, a później agresja Rosji na Ukrainę, wysoka inflacja i skokowy wzrost oprocentowania kredytów. Mieszkania gwałtownie zdrożały.

Jak wynika z najnowszych danych Eurostatu, blisko 53 proc. osób w wieku 25-34 lata mieszka z rodzicami. To ponad 2,5 mln dorosłych osób i najgorszy wynik w blisko 20-letniej historii tego badania.

— W Polsce, żeby mieć własne mieszkanie albo wynajmować, trzeba całkiem dobrze zarabiać. Trudno znaleźć coś taniego, bo budownictwa społecznego nie ma. Młodzi ludzie wychodzą więc z założenia, że lepiej mieszkać z rodzicami — mówi Maciej Saja.

Taką decyzję podjęli 25-letnia Natalia i jej chłopak, którzy właśnie kończą studia magisterskie. Myśleli o wynajmie, ale jak zaczęli sprawdzać ceny, miny im zrzedły.

— Nawet kawalerki były poza naszym zasięgiem. Żadne z nas nie pracuje jeszcze na pełny etat, więc większość tego, co udałoby się nam zarobić, musielibyśmy przeznaczyć na mieszkanie, które nigdy nie będzie nasze — tłumaczy Natalia.

Postanowili, że zamieszkają w mieszkaniu po dziadkach na parterze domu rodziców pod Warszawą. Dwa pokoje z kuchnią i łazienką, wspólne są tylko wejście i piwnica.

— W Warszawie takie mieszkanie kosztowałoby kilka tysięcy, a tu tylko dokładamy się rodzicom do rachunków. Wyliczyliśmy, że w najgorszych zimowych miesiącach za gaz, prąd, wywóz śmieci i szambo zapłacimy około tysiąca złotych. A w letnich jakieś 400— 500 zł — mówi dziewczyna.

Trochę się obawiają, że rodzice będą się wtrącać do ich życia albo że będą jakieś zgrzyty w sprawie płatności. — No i mamy obawy, co z seksem. Ściany są cienkie, jak ktoś rozmawia w pokoju obok, to słychać — śmieje się Natalia.

Kolejki do łazienki

Paulina jest od niej o 10 lat starsza, ale wciąż mieszka z rodzicami w ich domu w Rembertowie. Wszystko już dawno przemyślała: gdyby miała się wyprowadzać, to nie do wynajmowanego mieszkania, wolałaby kupić własne. — Jakbym się spięła, na pewno by mi się udało, ale sytuacja mnie nie cisnęła — mówi.

Poza tym, gdyby kupiła mieszkanie na kredyt, jej poziom życia by się obniżył. Musiałaby zrezygnować z takich przyjemności jak podróż do Japonii czy coroczny wyjazd na snowboard do Włoch. Teraz ją na to stać i jeszcze może odłożyć.

Kiedyś ktoś jej powiedział, że ma dobrze: mieszka z rodzicami, oni płacą rachunki. Ale ona dokłada się do wszystkiego, zakupy też robią wspólnie, więc to rodzicom jest lżej. A poza tym dobrze im się żyje razem. I kiedyś odziedziczy ten dom. — Jestem szczęściarą — przyznaje Paulina.

Ci, którzy nie mają tyle szczęścia, żyją w wieloletnim zawieszeniu, fantazjując, jak to będzie, gdy się w końcu wyprowadzą od rodziców. Oni zresztą też na to czekają.

— Szczerze? Jestem zmęczona ciasnotą. Mieszkamy w czwórkę z dwoma dorosłymi synami, którzy studiują i pracują, a nie mamy pałacu, tylko trzy pokoje w PRL-owskim bloku. Wiecznie są kolejki do łazienki, gotowanie w turach, bo każdy je co innego — opowiada 51-letnia Edyta, nauczycielka z Gliwic.

I jeszcze to skrępowanie, kiedy synowie przyprowadzają do domu dziewczyny. Rodzice są spięci, bo wiedzą, że młodzi nie siedzą w pokoju obok, trzymając się grzecznie za ręce. — Oni też wiedzą, że my wiemy. A mnie jest smutno, że tak się razem krępujemy — wzdycha Edyta.

Zdolności kredytowej brak

Kiedy Marta Widła spotyka się ze znajomymi, którzy wiedzą, że siedzi w nieruchomościach, wypytują, jak kupić mieszkanie. Ona pyta o ich zarobki i często okazuje się, że nie mają zdolności kredytowej. Zdarza się, że ktoś mówi z rozżaleniem: nigdy nie będę mieć własnego mieszkania, nie będzie mnie stać. I nie mam krewnych, po których mógłbym je odziedziczyć.

Ma 29 lat i kilka lat temu jej się udało, kupiła mieszkanie. — Teraz takie same kosztują dwa razy więcej, a pensje wcale tak nie rosną. Sytuacja jest niezbyt ciekawa — mówi.

W lipcu 2023 r. ruszył wyborczy program PiS Bezpieczny Kredyt 2 proc. Wystarczyło mieć mniej niż 45 lat, zdolność kredytową i starać się o pierwsze w życiu mieszkanie lub dom. Nie trzeba było mieć wkładu własnego.

Tylko w drugim półroczu 2023 r. udzielono ok. 100 tys. preferencyjnych kredytów na nieruchomości. Szacuje się, że w ten sposób zamieszkało ok. 160 tys. osób. Z raportów PKO BP i Ministerstwa Rozwoju i Technologii wynika, że aż 80-85 proc. z nich nie skończyło 34. roku życia.

Pod koniec ubiegłego roku popłoch wywołała informacja, że lada moment zabraknie pieniędzy na dopłaty do kredytów. Polacy masowo ruszyli do banków. I w ten sposób program, który miał zwiększyć dostępność mieszkań, wywołał efekt odwrotny — wyczyścił rynek z ofert, wywindował ceny.

Jak wynika z danych NBP, mieszkania są dziś o 18 proc. droższe niż przed rokiem.

W Polsce jest już pięć miast — Gdańsk, Gdynia, Kraków, Warszawa i Wrocław — w których za metr lokalu z drugiej ręki trzeba płacić ponad 10 tys. zł. Te od deweloperów przeważnie kosztują więcej. Najdroższa jest Warszawa — nowe mieszkania to średni wydatek ponad 17,5 tys. zł za metr.

A to nie koniec podwyżek. Jak twierdzą analitycy PKO BP, ceny lekko wyhamują, ale i tak w ciągu roku wzrosną o 5-8 proc.

Deweloperzy się cieszą

Teraz ważą się losy kredytu mieszkaniowego #naStart, nazywanego też kredytem 0 proc. Miałby być wsparciem dla rodzin wielodzietnych, ale także pomóc młodym Polakom, którzy w ocenie banków nie mają zdolności kredytowej. Kluby Lewicy i Polski 2050 już zapowiadają, że nie poprą rządowego projektu.

— Uważam, że każdy taki program psuje rynek, powoduje wzrost cen mieszkań. Kiedy tylko wiedzieliśmy, że wejdzie Bezpieczny Kredyt 2 proc., to już właściciele podnosili ceny. A deweloperzy się śmieją, że mogliby od rządu po prostu dostać przelew, bo taki program ułatwia im napychanie kieszeni — twierdzi Marta Widła.

Dr Marcin Galent przypomina, że w brytyjskim parlamencie powołano specjalną komisję, która badała przyczyny wielkiego kryzysu mieszkaniowego w Zjednoczonym Królestwie. — I jak stwierdził tamtejszy minister budownictwa, nie ma żadnych wątpliwości, że działania po stronie popytu nic nie dają. Owszem, zwiększają ruch na rynku, ale na ogół służą tym, którzy mają pieniądze i je inwestują. Korzysta mała grupa ze szkodą dla większości, bo ceny rosną, a mieszkań nie przybywa. Te wszystkie narzędzia bankowe, kredyty preferencyjne tak naprawdę tylko pogłębiają problem. Jedynie stymulowanie podaży ma jakikolwiek sens — mówi socjolog.

— Ten rządowy program należy po prostu wyrzucić do kosza. Bo jedyne, do czego doprowadzi, to wzrost cen mieszkań i rekordowe zyski banków i deweloperów — ostrzega Maciej Saja z MJN. Z raportu stowarzyszenia wynika, że większość polskich samorządów nie robi praktycznie nic, by poprawić sytuację mieszkaniową w swoich miastach. Wyjątkiem jest Włocławek, gdzie w 2022 r. oddano 288 lokali na wynajem (to 42 proc. wszystkich mieszkań komunalnych w kraju). Były wykończone pod klucz, z czynszem w wysokości niespełna 12 zł za metr kwadratowy. Czyli niecałe 600 zł miesięcznie za 50-metrowe mieszkanie.

— Włocławek zrobił to, co może zrobić każda inna gmina: zaczął budować mieszkania na wynajem, korzystając z dopłat BGK. W polskich miastach są już instytucjonalne ramy, które umożliwiają budowę mieszkań, brakuje tylko woli politycznej — przekonuje Saja.

W raporcie MJN są też zagraniczne przykłady: przede wszystkim Wiedeń, który buduje mieszkania społeczne, a potem ich nie wyprzedaje, tylko utrzymuje w zasobach komunalnych. Finowie z kolei 25 proc. nowych mieszkań przeznaczają na tanie lokale socjalne.

Żyję na pół gwizdka

— Panuje przekonanie, że pokolenie Z przesiaduje w kawiarniach, pijąc sojowe latte, zamawia szampana do śniadania. I faktycznie, mam znajomych, których na to stać. Ale myślę, że ten obraz przysłonił tych, którzy nie mają pieniędzy na taki styl życia. Bo my w tych knajpach nie siedzimy, dlatego nas nie widać — mówi Julia.

Ich styl życia jest znacznie skromniejszy: założyli z chłopakiem wspólne konto i co miesiąc każde z nich wpłaca do domowego budżetu 700-800 zł. — Naszym założeniem było, że to, czego nie wydamy, będziemy odkładać na wakacje, na wspólne wyjścia. Ale ani razu jeszcze nic na nim nie zostało, a wręcz trzeba było dorzucać — ubolewa Julia.

Spisuje w tabelce w Excelu wydatki, starannie planuje budżet. Nie wychodzą na imprezy co tydzień, a jak już, to idą do znajomych, biorą chrupki i po piwie. W sklepach wybierają przeważnie produkty marek własnych, żeby wyszło jak najtaniej. — Sami gotujemy, nasze obiady nie są wykwintne. Jak planujemy wakacje, to wybieramy najtańszy lot, najtańszy hotel. Szukanie wszędzie okazji jest męczące, bo czasem człowiek ma ochotę sprawić sobie przyjemność — wzdycha Julia.

Najgorsze jest to — dodaje — że nie przesadza, życie wielu młodych Polaków naprawdę tak wygląda. — I to jest smutne, bo od starszego pokolenia słyszę, że to są najlepsze lata naszego życia, trzeba je wykorzystać. A ja czuję, że żyję na pół gwizdka, blokują mnie kwestie finansowe — znowu wzdycha. — I wiem, że ani ja, ani mój chłopak nie dostaniemy mieszkania czy domu w spadku.