Odkrycie, które zmieniło losy kobiet. Warto zaszczepić się na HPV

Nie tylko nowotwory

Wirus brodawczaka ludzkiego (HPV) to tak naprawdę grupa około 200 dziś już znanych nauce typów wirusów. U większości osób nie powodują problemów zdrowotnych, ale zakażenie niektórymi z nich jest częste i może prowadzić m.in. do rozwoju raka narządów płciowych.

O tym, że istnieje związek między rakiem szyjki macicy a wirusem brodawczaka ludzkiego, wiemy od 40 lat. Na początku lat 80. Harald zur Hausen wykazał, że niektóre szczepy wirusa HPV prowadzą do rozwoju raka szyjki macicy, będącego jednym z najczęstszych nowotworów złośliwych u kobiet. To była naukowa sensacja, bo oznaczała, że ten rak może być chorobą zakaźną. Ale nie jest on fatum, a stworzenie szczepionki dałoby szansę go uniknąć. Niewiarygodne odkrycie w czasach, gdy na diagnozę „rak szyjki macicy” lekarze rozkładali ręce. Według WHO jest on czwartym pod względem częstości występowania nowotworem u kobiet na świecie i wciąż charakteryzuje się wysoką śmiertelnością.

HPV odpowiada za rozwój blisko 100 proc. (!) stanów przedrakowych i raków szyjki macicy; 64-100 proc. stanów przedrakowych i nowotworów pochwy; 90 proc. nowotworów odbytu; 30 proc. nowotworów prącia; 15-30 proc. nowotworów sromu. Zakażenie HPV wywołuje także część zachorowań na nowotwory głowy i szyi. Wirus jest też przyczyną rozwoju tzw. kłykcin kończystych (brodawek płciowych) oraz nawracającej brodawczakowatości krtani.

Spośród wspomnianych 200 typów HPV tych wyjątkowo groźnych jest „tylko” kilkanaście i to one napędzają zmiany nowotworowe, a dwa typy są odpowiedzialne za rozwój większości kłykcin kończystych i nawracającej brodawczakowatości krtani.

Kontakt seksualny

Szacuje się, że HPV zakażonych jest 10-20 proc. osób w wieku 15-49 lat, w tym niemal 40 proc. kobiet poniżej 25. roku życia. To nie znaczy, że każda z nich zachoruje na raka. Wiele kobiet zakażonych tym wirusem nigdy nawet nie odczuje objawów infekcji. Jednak kilkanaście groźnych typów wirusa może popchnąć komórki na drogę nowotworzenia. Co więcej, wykazują się one w tym ogromną skutecznością.

Jak się zakażamy? Możliwe jest zakażenie HPV noworodka w czasie porodu, ale najczęściej dzieje się to przez kontakt seksualny (zarówno sam stosunek, jak i seks oralny). Wirusy można też przenieść na dłoniach podczas pieszczot narządów płciowych. Innymi słowy — każdy, kto miał kontakt seksualny, mógł ulec zakażeniu HPV.

Można się nie zakazić HPV, ale trzeba by zachować całkowitą wstrzemięźliwość seksualną. Tylko po co? Obecnie istnieją pewne i bezpieczne metody, które mogą okiełznać wirusa. Należą do nich od dawna prezerwatywy — zarówno dla mężczyzn, jak i dla kobiet, oraz prezerwatywy oralne (zakładane na język). Inną nowszą metodą są szczepienia. Obecnie w większości krajów świata i w Polsce zarejestrowano trzy takie szczepionki. Nie zawierają one żywych wirusów ani ich materiału DNA! Nie mogą wywołać zakażenia, a niezakaźne cząstki wirusopodobne nie mają zdolności do namnażania się. Mechanizm działania szczepionek przeciwko HPV polega na pobudzeniu odpowiedzi układu odpornościowego do wytworzenia specjalnych przeciwciał neutralizujących wirusa po jego wniknięciu do organizmu. Jest tylko jedno „ale”. Szczepionki te mają działanie profilaktyczne, zatem nie leczą toczącego się zakażenia ani zmian chorobowych wywołanych przez wirusa. Dlatego jeśli w ten sposób chcemy się zabezpieczyć przed HPV, musimy przyjąć szczepionkę, zanim nasz organizm się zakazi. Łatwo z tego wywnioskować, że powinniśmy przyjąć szczepionkę, zanim podejmiemy aktywność seksualną, czyli zazwyczaj w okresie nastoletnim.

Jak zauważa w swoim stanowisku na temat szczepień przeciwko HPV Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników, na podstawie metaanalizy danych obejmujących 60 mln zaszczepionych osób w ciągu ośmiu lat obserwacji największą skuteczność w prewencji stanów przednowotworowych szyjki macicy i brodawek płciowych wykazano w grupie dziewczynek zaszczepionych do 19. roku życia (mniejszą, ale także istotną, u kobiet do 29. roku życia).

Szczepieniami powinny być objęte dziewczęta w wieku 11-13 lat, a w następnej kolejności dziewczęta powyżej 13. roku życia oraz chłopcy w wieku 11-13 lat. Chłopców należy także szczepić, ponieważ nowotwory złośliwe i choroby związane z zakażeniem HPV u mężczyzn obejmują raka prącia, raka odbytu oraz nowotwory głowy i szyi, a także brodawki narządów płciowych (kłykciny kończyste). Poza tym mężczyźni mogą być nosicielami wirusa HPV i tym samym zakażać nieświadomie swoje partnerki.

Szczepionki przeciwko HPV można podawać jednocześnie z innymi szczepionkami, ale w inne miejsce, np. przeciwległe ramię. Do przeciwwskazań czasowych/względnych należą ostra choroba o umiarkowanym lub ciężkim przebiegu, niezależnie od tego, czy przebiega z gorączką, czy bez gorączki, np. angina paciorkowcowa, grypa, ostre zapalenie oskrzeli, ostra biegunka lub zaostrzenie przewlekłego procesu chorobowego. W tych przypadkach szczepienie odracza się do czasu ustąpienia ostrych objawów choroby. Nie ma potrzeby wykonywania testu ciążowego przed szczepieniem, a stosowanie hormonalnych środków antykoncepcyjnych nie ma wpływu na odpowiedź immunologiczną.

Zapobiec infekcjom

Szczepienia są skuteczne, co potwierdzają bardzo liczne (i duże) badania kliniczne. Na przykład dane angielskie wskazują na zmniejszenie ryzyka zachorowania na inwazyjnego raka szyjki macicy o 87 proc. u dziewcząt zaszczepionych w wieku 12-13 lat. Zmniejszenie ryzyka zachorowania na raka szyjki macicy o blisko 90 proc. odnotowano także wśród szwedzkich dziewcząt zaszczepionych przed 17. rokiem życia. W Danii po wdrożeniu populacyjnych, bezpłatnych szczepień przeciwko HPV znacząco spadła zachorowalność na raka szyjki macicy, szczególnie w populacji, która była zaszczepiona przed 16. rokiem życia.

Dwa miesiące temu pojawiły się kolejne dwa przeglądy Cochrane (najwyższej jakości, niezależne przeglądy systematyczne literatury medycznej, tworzone przez międzynarodową organizację Cochrane), które dowodzą, że dziewczęta zaszczepione przed ukończeniem 16. roku życia miały o 80 proc. mniejsze ryzyko rozwoju raka szyjki macicy na dalszym etapie życia. Przeglądy potwierdzają również, że szczepionki przeciwko HPV mogą powodować jedynie niewielkie, przejściowe skutki uboczne, takie jak ból ramienia.

Pierwszy przegląd koncentrował się na randomizowanych badaniach kontrolowanych i obejmował 60 badań z udziałem ponad 150 tys. uczestników. Wykazał, że wszystkie szczepionki przeciwko HPV były skuteczne w zapobieganiu infekcjom, które mogą prowadzić do raka i innych schorzeń związanych z HPV, bez dowodów na obawy dotyczące bezpieczeństwa. Krótkotrwałe działania niepożądane, takie jak łagodny ból lub obrzęk w miejscu wstrzyknięcia, były częste, ale poważniejsze skutki uboczne występowały rzadko i z podobną częstością zarówno w grupie szczepionej, jak i kontrolnej. W drugim przeglądzie przeanalizowano dowody z 225 badań z udziałem ponad 132 mln osób w wielu krajach. Przyjrzano się badaniom obserwacyjnym, w tym populacyjnym, czyli porównującym wyniki przed wprowadzeniem szczepionki i po nim. Wskazują one, że szczepienie przeciwko wirusowi HPV wyraźnie zmniejsza ryzyko rozwoju raka szyjki macicy i zmian przedrakowych. Przegląd pokazał znaczące obniżenie pojawiających się zmian przedrakowych oraz kłykcin kończystych narządów płciowych, które również są spowodowane zakażeniem HPV.

Badania diagnostyczne

Podanie szczepionki w okresie nastoletnim nie oznacza rezygnacji z rutynowych badań szyjki macicy. Cytologia jest w stanie ocenić, czy komórki nabłonka szyjki macicy są prawidłowe, czy weszły na drogę nowotworzenia, a przy okazji badania pobrać materiał do oceny obecności wirusów HPV. Może się bowiem okazać, że pomimo dojrzalszego wieku (u kobiet po 40., 50. roku życia) miałyśmy to szczęście i nigdy nie zakaziłyśmy się groźnym typem HPV. W takiej sytuacji ginekolog może kobiecie wciąż zalecić szczepienie.

Obecnie każda kobieta w Polsce w wieku od 25 do 64 lat ma prawo do bezpłatnego testu na HPV. Zestaw badań obejmuje: test HPV HR z genotypowaniem HPV 16/18, który pozwala na wykrycie DNA lub RNA wirusa brodawczaka ludzkiego o wysokim ryzyku onkogennym w wymazie z szyjki macicy, i cytologię płynną, która jest dokładniejsza niż badanie cytologiczne. Pobierany wymaz z szyjki macicy jest wkładany do specjalnego pojemnika z płynem. Powoduje to lepszą ochronę komórek, dzięki czemu badanie jest bardziej precyzyjne.

Zazwyczaj najpierw wykonywany jest HPV HR, a w przypadku wykrycia wirusa wykonuje się cytologię płynną (na tej samej próbce). Test wykonywać można co pięć lat. Może się zdarzyć, że lekarz zaleci zrobienie badania częściej — raz na trzy lata lub nawet raz na 12 miesięcy. Do badania należy się przygotować. Najlepiej przyjść zaraz po miesiączce, maksymalnie cztery dni po jej zakończeniu, przed badaniem wstrzymać się od współżycia przez kilka dni i nie przyjmować leków dopochwowych, odczekać przynajmniej dzień po badaniu ginekologicznym, jeśli było ono wykonywane.

Pobranie materiału do badania trwa zaledwie kilka minut. Nie jest bolesne, choć może powodować lekki dyskomfort. Po badaniu może wystąpić niewielkie krwawienie, które ustępuje. Można od razu wrócić do normalnych czynności. Na wynik badania trzeba trochę poczekać — zależy to m.in. od rodzaju badania i placówki. Mężczyźni także mogą wykonać test na obecność wirusa HPV, ale w Polsce nie jest on objęty rutynowymi, bezpłatnymi programami przesiewowymi.

Jeśli mamy w ręku pozytywny wynik testu na obecność HPV, to część lekarzy skieruje nas na cytologię płynną (jeśli nie była wykonana), a część od razu na niebolesne badanie, czyli kolposkopię. Lekarz w trakcie kolposkopii bezboleśnie wybarwia szyjkę macicy i natychmiast podczas badania widzi, jak zaawansowane są zmiany, których dokonał wirus — pobiera wtedy wycinki do badania histopatologicznego. Może się też okazać, że nie ma żadnych zmian, że jesteśmy nosicielami wirusa na bardzo wczesnym etapie i że jest duża szansa, że w ciągu dwóch lat nasz organizm sam pozbędzie się nieproszonego gościa.

Jeśli cytologia jest prawidłowa, lekarz zazwyczaj zaleca powtórzenie testów HPV i cytologii za 6-12 miesięcy.