O systemie kaucyjnym powiedziano już wiele, a jeszcze więcej napisano o problemach związanych z jego wdrażaniem. O pierwszych miesiącach funkcjonowania systemu, trudnościach organizacyjnych, przyszłości tzw. „małpek” oraz kierunkach dalszego rozwoju rozmawiamy z Aleksandrem Traple, prezesem zarządu Krajowego Systemu Kaucyjnego Zwrotka S.A.
Beata Anna Święcicka, „Wprost”: W czasach PRL-u ścigaliśmy się w zbieraniu makulatury i butelek oraz oddawaniu ich do skupu, który był praktycznie na każdym rogu. Skąd więc współczesny sceptycyzm, który pojawił się po zapowiedzi wprowadzenia systemu kaucyjnego w Polsce?
Aleksander Traple, prezes zarządu Krajowego Systemu Kaucyjnego Zwrotka S.A.: Rzeczywiście, w latach 70. i 80. oddawanie butelek czy zbieranie makulatury było w Polsce czymś powszechnym. Funkcjonowały punkty skupu, sklepy przyjmowały opakowania zwrotne, szkoły organizowały zbiórki surowców wtórnych, a dla wielu osób było oczywiste, że opakowanie ma wartość i powinno wrócić do obiegu. To był dobry nawyk — prosty, zrozumiały i zakorzeniony w codzienności.
Po transformacji ten model został w dużej mierze wyparty przez opakowania jednorazowe oraz selektywną zbiórkę odpadów opartą przede wszystkim na odpowiedzialności mieszkańców i samorządów. To rozwiązanie miało znaczenie, ale nie było doskonałe: część cennych surowców trafiała do odpadów zmieszanych, część była zbierana w jakości utrudniającej recykling, a konsument często nie widział bezpośredniej wartości opakowania po napoju. Zniknął prosty mechanizm: oddaję opakowanie, odzyskuję wartość, a surowiec wraca do obiegu.
System kaucyjny przywraca tę logikę, ale w nowoczesnej formule. Nie jest powrotem do PRL-owskiego skupu butelek, lecz ogólnokrajowym rozwiązaniem opartym na współpracy producentów, handlu, operatorów, logistyki, automatów, systemów IT i rozliczeń.
Sceptycyzm wynikał więc nie tyle z odrzucenia samej idei, ile z pytań o praktykę: czy system będzie prosty, wygodny, dostępny i zrozumiały dla konsumentów.
Raport przygotowany na zlecenie Zwrotki pokazuje, że ten dobry nawyk może zostać odbudowany. Z naszej analizy wynika, że ponad 99 proc. badanych słyszało o systemie kaucyjnym, a ponad 81 proc. respondentów korzysta z niego lub planuje korzystać. To pokazuje, że Polacy są gotowi wracać do zachowań opartych na zwrocie opakowań, ale oczekują, że współczesny system będzie działał sprawnie i wygodnie.
Polacy są gotowi na system kaucyjny i coraz częściej z niego korzystają. Jednocześnie pojawiają się głosy krytyczne dotyczące jego funkcjonowania. Co, Pańskim zdaniem, jest źródłem tych problemów?
To naturalny etap wdrażania rozwiązania o tak dużej skali. Dopóki system był zapowiedzią, dyskusja dotyczyła głównie jego idei. Dziś konsumenci oceniają już codzienne doświadczenia: czy punkt zwrotu jest blisko, czy automat działa, czy nie ma kolejki, ile trwa oddanie opakowań i czy odzyskanie kaucji jest proste.
Ze wspomnianego raportu wynika, że sam mechanizm odzyskiwania kaucji jest oceniany lepiej niż dostępność punktów zwrotu. To ważne rozróżnienie: konsumenci rozumieją sens systemu i widzą jego użyteczność, ale ich doświadczenie zależy od jakości infrastruktury.
Dlatego część krytycznych głosów traktujemy jako informację zwrotną, a nie odrzucenie systemu. Przy rozwiązaniu, które obejmuje miliony konsumentów, pierwsze miesiące są okresem dostrajania: rozbudowy punktów zwrotu, poprawy pracy automatów, skracania czasu obsługi i edukowania użytkowników.
Wróćmy do samego systemu kaucyjnego. Polski model obsługiwany jest przez kilku operatorów. W maju z rynku wycofał się jeden z nich – EKO-Operator. Czy ta zmiana nie zaburzyła procesu i jak odnieśli się do niej pozostali gracze, w tym Zwrotka?
Nie postrzegamy tej sytuacji jako zaburzenia procesu, lecz jako element porządkowania rynku na wczesnym etapie funkcjonowania systemu. Polski model został zaprojektowany jako wielooperatorski, więc jego stabilność nie zależy od jednego podmiotu.
Z perspektywy Zwrotki najważniejsze jest zapewnienie ciągłości, przewidywalności i bezpieczeństwa dla producentów, handlu oraz konsumentów. Rynek może się zmieniać, ale dla użytkownika końcowego najważniejsze jest to, aby mógł wygodnie oddać opakowanie i odzyskać kaucję. To powinno być nadrzędnym celem wszystkich uczestników systemu.
„Batalia o małpki” wydaje się zakończona sukcesem. Wiceministra klimatu i środowiska Anita Sowińska zapowiedziała, że małe butelki po alkoholu zostaną objęte systemem kaucyjnym. Proces ten może jednak potrwać nawet dwa lata, co oznacza, że takie opakowania trafią do systemu najwcześniej w 2028 roku. Dlaczego wdrożenie tego rozwiązania zajmie tyle czasu?
Włączenie „małpek”, czyli małych butelek szklanych po alkoholu, nie jest prostą zmianą w katalogu opakowań. To nowa kategoria z punktu widzenia logistyki, bezpieczeństwa i infrastruktury. Szkło jest cięższe niż PET czy aluminium, zajmuje więcej miejsca, może się tłuc, wymaga innego sposobu magazynowania i odbioru, a w sklepach generuje dodatkowe wymagania organizacyjne oraz sanitarne.
Dlatego perspektywa wdrożenia tego rozwiązania najwcześniej w 2028 roku nie wynika z braku woli, ale z konieczności odpowiedniego przygotowania systemu.
Z punktu widzenia operatora rozszerzenie systemu powinno być poprzedzone analizą wpływu na sklepy, transport, automaty, centra liczenia, bezpieczeństwo pracowników i wygodę konsumentów. Sam kierunek jest zrozumiały, szczególnie ze względu na problem zaśmiecania przestrzeni publicznej małymi butelkami, ale wdrożenie musi być etapowe i przygotowane tak, aby wzmocnić system, a nie pogorszyć jego codzienne funkcjonowanie.
Czy tylko „małpki” mogą zostać włączone do systemu kaucyjnego? Jakie inne rodzaje opakowań mogłyby zostać nim objęte?
System powinien być rozwijany, ale etapowo. Najpierw trzeba utrwalić i usprawnić obecny zakres jego działania, a dopiero później dodawać kolejne kategorie. Raport Zwrotki pokazuje, że konsumenci są otwarci na rozszerzanie systemu, ale jednocześnie bardzo wyraźnie oczekują większej wygody, dostępności i sprawności działania.
Najczęściej dyskutowanym kierunkiem są jednorazowe opakowania szklane, w tym wspomniane już „małpki”. To kategoria ważna środowiskowo i społecznie, ale trudniejsza operacyjnie niż PET czy puszki. Konsumenci często wskazują również na opakowania po nabiale, środkach chemicznych i kosmetykach czy kartony typu Tetra Pak.
Rozszerzanie systemu kaucyjnego wymaga jednak zachowania równowagi między oczekiwaniami konsumentów a realiami handlu, logistyki i infrastruktury.
W praktyce najrozsądniejszy scenariusz to rozwój krok po kroku: stabilizacja obecnego systemu, zwiększenie dostępności punktów zwrotu, wzmocnienie automatycznej zbiórki, a następnie rozszerzanie zakresu o te kategorie, które można obsłużyć bez pogorszenia doświadczeń użytkownika.
Jak podsumowałby Pan pierwsze miesiące funkcjonowania systemu kaucyjnego? Co uważa Pan za sukces, a co nadal wymaga poprawy?
Pierwsze miesiące pokazują, że system ma bardzo mocny punkt wyjścia. Sukcesem jest przede wszystkim wysoka rozpoznawalność oraz deklarowana gotowość konsumentów do korzystania z systemu.
Najważniejszym kierunkiem dalszego rozwoju pozostają dostępność punktów zwrotu, sprawność automatów, czas obsługi oraz edukacja. Teraz kluczowe jest skalowanie infrastruktury i poprawa jakości codziennych doświadczeń użytkowników.
