Internet nie jest już dodatkiem do rodzinnego życia. Według raportu NASK „Style Cyfrowego Rodzicielstwa w Polsce” 95 proc. rodziców korzysta z sieci codziennie, a średni czas prywatnej aktywności online przekracza cztery godziny dziennie. A jednak ta obecność nie zawsze przekłada się na towarzyszenie dziecku w sieci.
Badanie objęło 1000 rodziców i opiekunów dzieci w wieku 6–17 lat. Autorzy wyróżnili cztery style cyfrowego rodzicielstwa: wspierający, kontrolujący, liberalny i niezaangażowany. Największa grupa to ostatnia z nich (35 proc. badanych). To rodzice bez spójnej strategii, reagujący dopiero wtedy, gdy pojawia się kryzys.
– Rodzice mają narzędzia w ręku i niestety odkładają je wtedy, kiedy dzieci kończą 10 lat – mówi Agnieszka Ładna, współautorka raportu i kierowniczka zespołu badań nad cyberprzestrzenią i cyberbezpieczeństwem w NASK.
Cyfrowe wychowanie dzieci i paradoks wycofania
Według raportu rodzice uważają, że największe zagrożenia w sieci dotyczą starszych dzieci, zwłaszcza wieku 10–13 lat i nastolatków. Jednocześnie właśnie wtedy ograniczają aktywność: rzadziej ustalają zasady, mniej monitorują, mniej współuczestniczą i rzadziej rozmawiają. Wobec najmłodszych dzieci dominuje kontrola. Wobec młodzieży coraz częściej pojawia się styl liberalny, który ma oznaczać zaufanie, ale bywa zniknięciem dorosłego.
– Jak połączymy dane o tym, kiedy rodzice widzą największe zagrożenie, z tym, kiedy odpuszczają, wychodzi właśnie ten czas, kiedy mówią: ja już niewiele mogę tu zrobić – komentuje Ładna.
– To jeszcze są za małe dzieci, żeby zostawić je same. One jeszcze potrzebują trochę kontroli i regulacji – podkreśla Anna Borkowska, psycholog i ekspertka NASK do spraw edukacji cyfrowej.
Swoboda czy brak opieki. Systemy wychowania dzieci w sieci
W języku rodziców liberalne podejście brzmi dobrze, dziecko ma przestrzeń, uczy się samodzielności, nie jest prowadzone za rękę. Raport pokazuje jednak, że taka postawa nie musi oznaczać dojrzałego zaufania. Bywa raczej brakiem zasad, pomysłu i czasu. Rodzice liberalni rzadziej towarzyszą dzieciom nawet w rozrywce, a niezaangażowani reagują dopiero, gdy pojawią się gorsze oceny, konflikt rówieśniczy, przemoc albo niepokojące zachowanie.
– Liberalizm oznacza również wycofanie się. Po prostu tych rodziców nie ma obok – wskazuje Ładna.
Na drugim biegunie są rodzice kontrolujący. Są obecni, ale często przede wszystkim przez aplikacje, blokady i monitoring. Takie działania mogą być potrzebne, zwłaszcza przy młodszych dzieciach, ale same nie budują relacji. Najrzadszy, a zarazem najkorzystniejszy, jest styl wspierający. Stosuje go 18 proc. rodziców. Zasady idą tu w parze z rozmową i zaufaniem.
– Kiedy coś się wydarzy, rodzic musi wcześniej wypracować takie zaufanie, żeby dziecko przyszło i powiedziało: mam problem, pomóż mi go rozwiązać – mówi Borkowska.
Rodzic nie jak policjant, lecz latarnia morska
Eksperci NASK wracali do pytania, jaką rolę ma pełnić dorosły. Nie chodzi o rodzica śledczego, który pojawia się dopiero po incydencie. Dziecko, które boi się kary, może nie powiedzieć o hejcie, szantażu, przemocy czy kontakcie z obcym dorosłym.
– Rodzice zazwyczaj nie są taką latarnią morską, do której dziecko idzie, kiedy jest zagrożenie, tylko raczej policjantem, prokuratorem. Chodzi o to, żeby nie być tym policjantem, prokuratorem – komentuje Borkowska.
Z raportu wynika, że regularnie o bezpieczeństwie w sieci rozmawia nieco ponad jedna trzecia rodziców. Największa grupa robi to tylko czasami, a 14 proc. rzadko lub wcale. W wielu domach profilaktyka zaczyna się więc za późno, najpierw jest problem, a dopiero potem zasady.
Tam, gdzie ryzyko, rodzica często nie ma
Jednym z ciekawszych ustaleń jest mapa rodzicielskiej obecności. Dorośli najczęściej towarzyszą dzieciom tam, gdzie widać obowiązek albo wspólną rozrywkę. Ponad trzy czwarte badanych deklaruje obecność przy sprawach szkolnych i czasie wolnym. Najsłabszym obszarem są relacje społeczne: komunikatory, media społecznościowe, fora i wymiana treści. Tam obecność deklaruje 53,9 proc. rodziców.
– Rodzic nie jest aktywny tam, gdzie jest najwięcej zagrożeń. W strefie szkoły i obowiązków tych zagrożeń nie będzie tak dużo. Tam, gdzie tych zagrożeń jest najwięcej, jest właśnie wycofanie – mówi Ładna.
Towarzyszenie dziecku w relacjach online nie musi oznaczać czytania prywatnych rozmów. Może oznaczać rozmowę o tym, jak działa grupa klasowa, czym jest hejt, jak reagować na przemocowe nagrania i jak rozpoznać manipulację.
Raport NASK o wychowaniu w sieci. „Gdzie jest tata?”
Raport pokazuje cyfrową wersję starego podziału obowiązków. Matki częściej rozmawiają, ustalają reguły i reagują na sygnały ze szkoły. W grupie rodziców wspierających kobiety stanowią 66,9 proc., a wśród kontrolujących 60,1 proc. Ojcowie częściej trafiają do segmentu niezaangażowanego.
– Gdzie jest tata? Ojca nie ma. Jak jest, to jest najczęściej niezaangażowany. On reaguje na zawołanie: jest afera, trzeba reagować – mówi Ładna.
Zakaz smartphonów nie wystarczy
W trakcie konferencji poświęconej publikacji raportu padło też pytanie o zakazy i odpowiedzialność państwa. Filip Konopczyński, dyrektor biura analiz i badań w NASK, przestrzegał przed prostym przerzucaniem winy.
– Czy chcemy zaadresować i rozwiązać problem, czy chcemy mieć dobre samopoczucie i móc zrzucić winę z siebie? – pytał Konopczyński.
Ekspert przypominał, że dzieci nie dostają urządzeń znikąd. Ktoś kupuje telefon, opłaca dostęp do internetu i akceptuje codzienne korzystanie z sieci. Rodzic nie może udawać, że po przekazaniu smartfona jego rola się kończy.
– Za dziecko w sieci odpowiada rodzic i opiekun, a wakacje nie oznaczają przerwy od tej odpowiedzialności – dodaje współautorka raportu i kierowniczka zespołu badań nad cyberprzestrzenią i cyberbezpieczeństwem w NASK.
Big Tech też jest stroną sporu w walce o uwagę dzieci
Eksperci podkreślali, że rodzic jest pierwszą linią wsparcia, ale nie powinien być zostawiony sam. Platformy projektują usługi tak, by zatrzymywać uwagę i podsuwać kolejne treści. Skoro dorośli mają problem z odłożeniem telefonu, dziecko ma jeszcze mniejsze szanse.
– Nie zrzucajmy wszystkiego na barki rodziców, bo w tej bitwie z technologią i Big Techami naprawdę mamy małe szanse. Najlepsze byłoby działanie dwutorowe: wyposażanie rodziców w wiedzę i narzędzia, ale też regulowanie mechanizmów, które wykorzystują wielkie technologie – komentuje Borkowska.
Autonomia w sieci to nie nieobecność
Cyfrowe rodzicielstwo nie polega na wyborze między pełną kontrolą a pełną swobodą. Dziecko z wiekiem powinno dostawać więcej autonomii, ale autonomia nie może oznaczać samotności.
– Na początku potrzeba więcej kontroli i regulacji. Później, im dziecko starsze, autonomii powinno być więcej, ale autonomia nie oznacza nieobecności rodzica – mówi Borkowska.
Internet nie zostanie wyłączony. Smartfon nie przestanie być centrum komunikacji, rozrywki i edukacji. Można jednak zdecydować, czy dziecko będzie przechodziło przez ten świat samo, czy obok będzie dorosły, który nie tylko zabrania i sprawdza, ale także tłumaczy, słucha i daje sygnał: jeśli coś się stanie, możesz przyjść. Nie będę prokuratorem. Pomogę.
