Amerykanie chcą wykorzystać Kurdów w wojnie z Iranem? „Oni nauczyli się sceptycyzmu wobec polityki USA”

Warto przypomnieć, że kurdyjskich ugrupowań w Iranie jest kilka i nie wszystkie mają swoje obozy w Kurdystanie irackim. W tej chwili najważniejsze liczące się ugrupowania w Rożhelacie to KDPI (Demokratyczna Partia Kurdystanu Irańskiego) oraz PJAK (Partia Wolnego Życia Kurdystanu). KDPI to jednocześnie najstarsza kurdyjska formacja polityczna i militarna. Obok nich działa KOMALA, która jednak posiada aż trzy różne odgałęzienia. Jest to historycznie pierwsza kurdyjska formacja polityczna i militarna, która zaraz po swoim powstaniu na przełomie lat 60. i 70. przyjęła w swoje szeregi kobiety. Ponadto wspomnieć należy o Organizacji Xebat/Chebat i PAK (Partii Wolnego Kurdystanu), powiązanej dość mocno z KDP w Iraku. Wszystkie te organizacje mają swoje siły militarne. Przed kilkoma dniami pięć z nich (KDPI, PJAK, jedna z formacji KOMALi, Xebat i PAK) podpisały i ogłosiły ważne porozumienie o współpracy. Dziś dołączyła do nich jeszcze jedna z KOMAL.

Kurdowie nie mają wobec Amerykanów żadnego długu do spłacenia. Sytuacja wygląda dokładnie na odwrót. Dlatego przyjmowanie jakiegokolwiek ewentualnego dozbrajania należy rozumieć jako korzystanie z okazji bez zobowiązań. Zgodnie z deklaracją wygłoszoną na wiosnę zeszłego roku, celem kurdyjskich organizacji może być przejęcie kontroli nad Rożhelatem, bez angażowania się w działania zbrojne na innym obszarze Iranu. Celem politycznym Kurdów w Iranie nie jest utworzenie niepodległego państwa, ale decentralizacja kraju. Stworzenie systemu autonomicznego bądź federacyjnego jak w Iraku. Kurdowie w Iranie uważnie obserwowali wydarzenia w Syrii i z ich perspektywy najlepszy jest właśnie scenariusz syryjski tj. stopniowo słabnący reżim w Teheranie. Na pewno nie są zainteresowani pomocą w zainstalowaniu w Iranie antydemokratycznego i otwarcie głoszącego antykurdyjskie poglądy syna szacha — Rezy Pahlawiego.

Jakie nastroje panują wśród Kurdów z irańskiego Kurdystanu?

— Z informacji — które dostaję z różnych pozaoficjalnych źródeł — wynika, że kurdyjskie oddziały są obecne w większości kurdyjskich miast w Iranie, ale pozostają w ukryciu. Izraelsko-amerykańskie ataki w ostatnich dniach skierowane były też na kurdyjskie miasta — to znaczy na tamtejsze irańskie posterunki wojska, policji i siły Strażników Rewolucji (pasdaran). Część irańskich sił wycofała się z tego terytorium, ale spora część z nich koczuje na ulicach, stadionach, w samochodach i w innych lokalizacjach, starając się uniknąć nalotów. Oznacza to oczywiście pewien chaos, który siły kurdyjskie monitorują, ale do tej pory nie dochodziło do żadnych starć z siłami rządowymi.

Korzystając z doświadczeń z Syrii, Kurdowie będą prawdopodobnie zachowywali daleko idącą powściągliwość i unikali jakichkolwiek prowokacji. W najbliższych dniach możemy usłyszeć z różnych źródeł o jakichś starciach, ale z dużym prawdopodobieństwem będą to fejk newsy, jak ostatnia wiadomość o starciach w Meriwanie [to miasto położone bardzo blisko granicy Iranu z Irakiem — przyp. red.]. Zdementowały ją zarówno kurdyjskie, jak i irańskie źródła. Celem tego rodzaju informacji jest sprowokowanie Kurdów do podjęcia bezpośrednich działań zbrojnych, a źródłem podobnych rewelacji jest w pierwszej kolejności Izrael. KDPI wezwało irańskie siły, aby „wróciły do domu”, a PJAK wezwała społeczeństwo do organizowania komitetów samoobrony. Ale na tym wezwania się zakończyły.

Kurdowie już nie raz zostali zdradzeni przez Amerykanów i szerzej Zachód. Czy tym razem zaufają Trumpowi i Netanjahu?

— Przez lata współpracy ze Stanami Zjednoczonymi Kurdowie nauczyli się sceptycyzmu wobec polityki USA. Tym bardziej że w ostatnich tygodniach mogli zaobserwować jak USA wycofały się ze wspierania DAANES (Demokratycznej Autonomii Północnej i Wschodniej Syrii). W rzeczywistości przedstawicielom władz DAANES z Mazlumem Abdim na czele udało się wynegocjować z rządem Ahmada Asz-Szary znacznie większe ustępstwa niż zawierała wstępna propozycja Toma Barracka [ambasador USA w Turcji — przyp. red.]. Pokazało to dość wyraźnie, że Amerykanie bywają dla Kurdów całkiem nieprzydatni.

Kurdowie zdają sobie sprawę, że administracja USA nie rozumie regionu i jest nastawiona tylko na własne korzyści. Dostosowali swoją politykę do tej rzeczywistości. W ostatnich dniach prezydent Trump rozmawiał telefonicznie z kilkoma kurdyjskimi liderami zarówno w Baszurze, jak i w Rożhelacie. Z dostępnych informacji wynika jednak, że uważają oni angażowanie sił kurdyjskich w szerszą operację wojskową w Iranie za ryzykowną i niezbyt odpowiedzialną propozycję. Natomiast nie należy wykluczać współpracy na obszarze samego Rożhelatu, w celu przejmowania ewentualnej kontroli nad tym regionem, w którym może powstać coś w rodzaju strefy buforowej.

Co musiałoby się stać, żeby Kurdowie z Rożhelat wzniecili powstanie przeciwko irańskiemu reżimowi?

— Kurdowie planują dziś politykę tak, żeby oszczędzać własne siły i podejmować dobrze przemyślane ryzyko. Na razie żadna partia nie wezwała do powstania przeciw Islamskiej Republice. To, co może wydarzyć się w Rożhelacie to „stopniowe przejęcie kontroli”, zapewne przy zawarciu kompromisu z reżimem na niektórych obszarach.

Oprócz sił rządowych, jednym z wyraźnych zagrożeń na kurdyjskim horyzoncie jest dzisiaj wzrastający panturecki nacjonalizm wśród ludności azerskiej, z którą Kurdowie w północnych prowincjach Rożhelatu sąsiadują. Szyiccy Azerowie wspierali do tej pory szyicki reżim, grając w nim często pierwsze skrzypce (warto przypomnieć, że główny przywódca Iranu, Ali Chamenei, był Azerem). Jednakże sentymenty tureckie nie są tej ludności obce poprzez liczne kontakty z Turcją i Azerbejdżanem. Trafiająca do nich, na przykład za pośrednictwem tureckiej telewizji, ideologia jest często skrajnie szowinistyczna i przede wszystkim antykurdyjska, co sama miałam okazję obserwować, będąc gościem Azerów w Maku w 2017 r. Dlatego Azerowie na pewno nie będą przychylnie nastawieni do kurdyjskich dążeń. Bardzo niewielu z nich jest dziś członkami PJAK (kurdyjskiej organizacji najbardziej otwartej na inne grupy etniczne).

Wydarzeniom w Iranie pilnie przygląda się też Turcja, której cel jest jasny: nie dopuścić do rozwoju kolejnej kurdyjskiej podmiotowości politycznej u sąsiada. Dlatego bez wątpienia Azerowie są brani pod uwagę jako narzędzie w realizacji antykurdyjskiej polityki w przypadku osłabnięcia irańskiego reżimu. Turcja jest tu kolejnym graczem, który może mieć jakiś wpływ na dalsze wydarzenia i nie należy o tym zapominać.

Czy ewentualna operacja zbrojna cieszyłaby się poparciem ludności cywilnej w Rożhelat?

— Ludność w Rożhelacie zapłaciła ogromną cenę za opór wobec Republiki Islamskiej w latach 1979-1984. Ten region najdłużej sprzeciwiał się władzy ajatollahów. Ceną były liczne ofiary w ludziach i zacofanie gospodarcze. W ostatnich dwóch dekadach kurdyjskie miasta stały się jednak dość dobrze prosperującymi ośrodkami uniwersyteckimi i kulturalnymi. Pod niektórymi względami (poziom edukacji, znajomość angielskiego) miasta takie jak Sanandadż są znacznie lepiej rozwinięte niż miasta w Baszurze (Kurdystan iracki) czy Bakurze (Kurdystanie tureckim). To są ważne zdobycze, których Kurdowie nie chcą zaprzepaścić. Dlatego wydaje mi się, że będą działać z daleko idącą ostrożnością i unikając niepotrzebnego narażania mieszkańców.

Co do wsparcia Rożhelatu przez Kurdów z innych części Kurdystanu, to bez wątpienia będzie miało ono miejsce. Z pogranicza turecko-irackiego do Rożhelatu już przybyły oddziały PKK (Robotniczej Partii Kurdystanu), która teoretycznie uległa w Turcji rozwiązaniu. Natomiast, powtórzmy to jeszcze raz, celem nie jest „wzniecanie powstania”, ale zapewnienie ochrony mieszkańcom i stopniowe przejęcie kontroli w regionie.

Czy politycy kurdyjscy mają świadomość, że operacja wojskowa Kurdów w Rożhelat wzmocniłaby reżim i osłabiłaby irańską opozycję, gdyż Persowie potwornie boją się rozpadu Iranu?

— Kurdowie nie chcą angażować się w operację wojskową w Iranie, a jedynie na swoim terytorium. Chcą decentralizacji, a nie separacji od Iranu, czego jednak wciąż nie rozumie wielu przedstawicieli irańskiej opozycji, a nawet politolodzy i dziennikarze na świecie, którzy powtarzają opowieść o kurdyjskim separatyzmie jak mantrę. Dla Kurdów celem jest obalenie reżimu w Iranie i budowa świeckiego zdecentralizowanego i demokratycznego irańskiego państwa. Nie chcą natomiast angażować się w działania zbrojne jako główna siła zbrojna, która miałaby obalać reżim. Raczej przyjmą wyczekującą pozycję. Problemem jest, że bardzo nieliczne postaci z irańskiej opozycji zdają sobie sprawę z tego, czego Kurdowie naprawdę chcą. Brakuje kanałów komunikacji i współpracy.

*Joanna Bocheńska jest kurdolożką, tłumaczką literatury kurdyjskiej, kierowniczką Pracowni Studiów Kurdyjskich na UJ.