Bohaterki czy zdrajczynie? Kobiety odegrały dwuznaczną rolę w podboju Ameryki Południowej

Dary i pozwolenia

— Źródła często wspominają o Hiszpanach „żyjących z Indiankami bez ślubu”. Najpowszechniejszą formą związków były konkubinaty (amancebamientos), występujące zarówno wśród konkwistadorskiej elity, jak i państwowych urzędników niższego szczebla — wyjaśnia dr Marcin Karkut, historyk z Katedry Świata Hiszpańskiego, Polityki i Relacji Międzynarodowych Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II. — Zawierano także małżeństwa kanoniczne, które wymagały wcześniejszego chrztu kobiety i jej nieprzymuszonej zgody. Tego typu małżeństwa miały często miejsce pomiędzy wysokimi urzędnikami państwowymi i kobietami z elit rdzennych.

Relacje te z pewnością nie były oparte na równości. Konkwistador posiadał władzę, broń i prawo narzucane przez Koronę Hiszpańską oraz Kościół. Rdzenna kobieta miała swoje ciało, język i wiedzę o terenie. Ich dzieci stawały się fundamentem nowego społeczeństwa kolonialnego, ale z czasem z ograniczonym dostępem do urzędów, honorów i dziedziczenia na rzecz Hiszpanów urodzonych w Europie.

Kościół katolicki i korona nie krytykowały małżeństw mieszanych, pod warunkiem że szły za nimi wartości chrześcijańskie. „Były promowane w celu uniknięcia konkubinatu i lepszej asymilacji tubylców. Zachęcano do nich również Hiszpanów z tubylczymi córkami kacyków, aby kontrola nad ziemią i ludem przeszła w ręce Hiszpanów” — pisze Elizabeth A. Bullock.

Zwraca też uwagę, że kiedy kobiety były oddawane Hiszpanom za żony, proszono ojców lub przywódców płci męskiej o pozwolenie na ich chrzest (same kobiety nie miały prawa głosu). Kiedy Montezuma, władca Azteków, zaproponował najeźdźcy Cortésowi swoją córkę, ten odpowiedział, że „pragnie, aby została chrześcijanką, tak jak uczyniły to inne damy, córki wodzów”.

Bez wstydu i kary

Troska o wartości katolickie to jednak tylko jedna strona podboju Ameryki Południowej. Drugą były gwałty, porwania i seksualne niewolnictwo. Biedne rdzenne kobiety stanowiły najbardziej bezbronną grupę społeczną — pozbawioną ochrony politycznej, rodowej i prawnej. Traktowano je nie jak ludzi, ale siłę roboczą, seksualną własność, „dodatek” do ziemi i zwycięstwa. „[Hiszpanie] wkraczając do wiosek i miast, nie oszczędzali ani kobiet brzemiennych, ani dziewcząt, ani dzieci. Rozdzielali kobiety między siebie jak bydło, jedne gwałcąc publicznie, inne zabierając do swoich domów i obozów, gdzie trzymano je jako niewolnice do usług cielesnych. Wielu z nich brało po kilka kobiet naraz, nie zważając na ich małżeństwa ani na więzy rodzinne, a gdy już nie były im potrzebne, porzucali je zhańbione i chore. Tak postępowano powszechnie, bez wstydu i bez kary, jakby był to zwyczaj dozwolony” — relacjonował Bartolomé de Las Casas, hiszpański duchowny w XVI w.

Dr Karkut z KUL sugeruje, żeby jednak „wziąć poprawkę” na to, co pisze autor „Krótkiej relacji o wyniszczeniu Indian”. — Dzieło dominikanina miało w założeniu wywrzeć moralny i polityczny nacisk na monarchę i doprowadzić do ograniczenia nadużyć wobec ludności tubylczej. Stąd wyostrzona narracja, drastyczne przykłady i wygórowane liczby — mówi historyk.

A jednak nawet w tym mroku przemocy pojawiają się historie bardziej złożone. Gonzalo Guerrero, hiszpański marynarz i konkwistador, po rozbiciu statku przy półwyspie Jukatan najpierw został uwięziony przez Majów, potem poślubił kobietę z plemiennej elity i wtopił się w społeczność. Źródła opisują Guerrero jako tego, który porzucił europejską tożsamość, nosił tatuaże i skaryfikacje, walczył przeciwko hiszpańskim konkwistadorom i wychowywał własne dzieci w kulturze Majów.

Analfabeta z arystokratką

Dużo bardziej charakterystyczny dla epoki był związek Francisco Pizarro, hiszpańskiego kapitana i konkwistadora, z Inés Huaylas Yupanqui, przedstawicielką najwyższej inkaskiej arystokracji, który się rozpoczął około 1534 r. Młoda Inés zachwycała urodą i pogodnym usposobieniem. Pizarro — nieufny, zamknięty, oszczędny w słowach, wręcz cynicznie brutalny — wydawał się jej przeciwieństwem. Nadał jej pieszczotliwy przydomek „Pispita” (połączenie słów „pizpireta” i „coqueta”, co oznacza „żywą i zalotną”).

Pizarro był analfabetą, ale bardzo pragmatycznym zdobywcą. Podczas podboju państwa Inków (dzisiejsze Peru) związek z Inés uwiarygadniał go wobec lokalnej społeczności, zapewniał mu prestiż oraz potomstwo, które mogło ubiegać się o władzę. Urodziła mu dwoje dzieci: Franciscę i Gonzalo, które uznał, zapewnił im edukację i majątek. Córka odziedziczyła znaczną część jego dóbr i dzięki dyspensie papieskiej została później poślubiona swojemu stryjowi, co miało zabezpieczyć fortunę rodu. Gonzalo zmarł młodo.

Nie obyło się bez chrztu, podczas którego Inés przyjęła imię Quispe Sisa. Przez kilka lat była jego stałą partnerką, mieszkali razem, funkcjonowała w kolonialnej Limie jako kobieta o pozycji silnej, choć nieformalnej. Pizarro nie przejmował się arystokratycznymi i katolickimi konwenansami, nie zdecydował się więc na sformalizowanie związku. Około 1538 r. relacja kochanków zaczęła się rozpadać. Nie chodziło o koniec namiętności, po prostu zmieniły się czasy. Po umocnieniu kolonialnej administracji symboliczny kapitał w postaci związku z rdzenną kobietą przestał być użyteczny, a wręcz stał się politycznym obciążeniem. Ponadto hiszpańskie elity kolonialne coraz wyraźniej dążyły do „europeizacji” życia prywatnego przywódców: odsuwania rdzennych konkubin, porządkowania dziedziczenia i ograniczania wpływu kobiet z podbitej arystokracji.

Inés została po prostu odsunięta i wydana za hiszpańskiego oficera, kolonistę niższego szczebla. Miała z nim dzieci, status żony, ale pozycję i ochronę dużo gorszą niż jako partnerka wpływowego Pizarro. Tragiczny los dopełnił się w 1547 r., gdy mąż zamordował ją nożem. Sprawa trafiła przed sąd kolonialny i zapadł wyrok skazujący. W realiach XVI-wiecznego Peru była to sytuacja absolutnie wyjątkowa.

Bohaterka czy zdrajczyni?

Jednym z najbardziej znanych tego typu związków była relacja Hernána Cortésa z kobietą o imieniu Malintzin. On — hiszpański oficer, szukający szczęścia w Nowym Świecie od 1504 r., najpierw na Haiti i na Kubie, potem dowódca podboju imperium Azteków w Meksyku, od 1512 r. żonaty. Ona — rdzenna dziewczyna z rodu Nahua, jeszcze w dzieciństwie oddana w niewolę przez matkę i ojczyma, żeby mógł dziedziczyć jej młodszy przyrodni brat.

Ich historia zaczęła się w 1519 r., na samym początku wyprawy Cortésa w głąb Meksyku. Po bitwie na równinie Cintla Hiszpanie otrzymali od lokalnych władców dary — wśród nich około 20 kobiet. Jedną z nich była ok. 22-letnia Malintzin, która szybko zwróciła uwagę wszechwładnego Cortésa. Gdy okazało się, że zna zarówno język Majów, jak i Azteków oraz potrafi nauczyć się hiszpańskiego, stała się kimś więcej niż tłumaczem między najeźdźcami a rdzennymi ludami środkowego Meksyku. Doradzała Cortésowi, wyjaśniała lokalne obyczaje, pomagała w budowaniu sojuszy. Towarzyszyła swemu „szefowi” niemal nieustannie: w krwawych bitwach, negocjacjach, chwilach kryzysu i zdrad. Kronikarz Bernal Díaz del Castillo pisał, że bez niej podbój Meksyku byłby niemożliwy.

Do dziś Malintzin budzi skrajne emocje. W Meksyku jest uznawana za zdrajczynię, od jej imienia ukuto nawet termin „malinchismo”, który oznacza pogardę dla własnej kultury i fascynację obcą. Inni widzą w niej ofiarę przemocy kolonialnej albo kobietę, która w skrajnie niesprzyjających warunkach potrafiła zdobyć realny wpływ. Jej biografka Camilla Townsend, autorka „Malintzin’s Choices” („Wybory Malintzin”), nawołuje, żeby pamiętać, że jej bohaterka żyła i działa w czasach przymusu, niewolnictwa i braku realnych alternatyw. „Dlaczego za upadek imperium potężnego plemienia Tlaxcalan jest obwiniana młoda kobieta, o której jedynie spekuluje się, że z zadowoleniem przyjęła zaloty Cortésa?” — pyta recenzentka książki Susan Schroeder w magazynie „The Americas”.

Z kolei Michał Zalesny w portalu Hiszpanoteka pisze, że nielojalność zarzucano jej nie tylko w polityce (np. ujawniła zdobytą informację o zaplanowanym spisku wobec Hiszpanów, przez co Cortés nakazał zniszczyć miasto Cholula i krwawo rozprawił się z Aztekami), ale też wobec tradycyjnej religii. Przyjęła chrześcijaństwo i nowe imię Marina.

Wybory Malintzin

Relacja Malintzin i Cortésa z czasem nabrała również charakteru intymnego. Kobieta o niezwykłej urodzie, inteligencji, ale odrzucona przez matkę, została jego konkubiną i urodziła mu syna Martina, jednego z pierwszych Metysów w Nowej Hiszpanii. Czy to przypadek, że wydarzyło się to dokładnie w roku, w którym zmarła pierwsza żona konkwistadora? Nie wszyscy uwierzyli w oficjalną przyczynę (astma), mąż był podejrzewany, że udusił ją w łóżku, ale sprawę umorzono przed sądem.

Choć Cortés uznawał dziecko, nazywał w listach swoją wielką miłością i dbał o jego przyszłość (co nie było regułą wśród konkwistadorów), to ściśle przestrzegał podziału: tylko syn z legalnego małżeństwa mógł dziedziczyć władzę i tytuły. Doczekał się go z kolejną żoną, poślubioną w 1528 r., Hiszpanką Juaną Ramírez de Arellano y Zúñiga, która poczęła mu sześcioro dzieci.

Łącznie Cortés spłodził jedenaścioro dzieci z pięcioma różnymi kobietami, ale w świetle prawa liczyły się tylko te małżeńskie. To prawowity syn Cortésa odziedziczył tytuł markiza doliny Oaxaca oraz większość majątku. Stał się jedną z najważniejszych postaci kolonialnej arystokracji Nowej Hiszpanii.

Malintzin dwa lata po urodzeniu syna (ostatni raz widziała go, gdy skończył sześć lat, został wówczas wywieziony do Hiszpanii) została wydana za jednego z oficerów Cortésa, któremu urodziła córkę. Otrzymała także na własność rodzinną miejscowość. Zmarła w 1529 r., ponoć na jedną z chorób przywiezionych przez Europejczyków.

„Prawda o Malintzin i jej dwójce dzieci jest tak samo wielowymiarowa, jak prawda o wszystkich innych ludziach z rdzennymi więzami krwi, którzy urodzili się w epoce podbojów. Czy (…) wkraczając do świata hiszpańskiego, zdawali sobie sprawę co ich czeka, jakie poniosą zyski, a jakie straty w wyniku swoich wyborów, chorób przywiezionych ze Starego Świata, osobistych i politycznych machinacji Europejczyków, którzy nie cenili ich tak, jak na to zasługiwali? Być może. Ale można przedstawić równie dobre, a może i lepsze argumenty. (…) W najtrudniejszych okolicznościach sama Malintzin wykazała się wolą życia, dumy i udało jej się zapewnić swoim dzieciom i wnukom silniejszą pozycję, niż było im to przeznaczone” — puentuje życiorys Malintzin Camilla Townsend.