Prezydent Karol Nawrocki nie zwalnia tempa. Cztery dni po swoim pierwszym wecie zgłosił trzy kolejne – w tym do ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy przebywającym w Polsce. W tym tempie pod względem liczby wet do końca roku spokojnie prześcignie Andrzeja Dudę z całych dwóch kadencji.
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
O ile ustawę wiatrakową Duda też pewnie by zawetował albo odesłał do Trybunału Konstytucyjnego, to już w sprawie ustawy o pomocy Ukraińcom rząd mógłby łatwiej porozumieć się z byłym prezydentem niż z obecnym. Nawrocki wygrał jednak wybory dzięki poparciu elektoratu Grzegorza Brauna i Sławomira Mentzena, obiecując mu między innymi to, że na ukraińskim froncie skończy z „naiwną” i „idealistyczną” polityką Dudy i Mateusza Morawieckiego. Poniedziałkowe weto pokazuje, że nie była to czcza obietnica.
Prezydent umacnia uprzedzenia
Uzasadniając swój sprzeciw wobec ustawy, prezydent brzmiał zresztą bardziej jak polityk umiarkowanego skrzydła Konfederacji – na szczęście, głowa państwa nie mówi jeszcze radykalnie antyukraińskim językiem Brauna – niż Prawa i Sprawiedliwości.
Nawrocki pogratulował Polakom wielkiej „otwartości serc”, jaką okazali w 2022 r., pochwalił solidarystyczne ustawy przyjęte przez rząd PiS, zadeklarował, że priorytety strategiczne się nie zmieniły i Rosja ciągle pozostaje dla nas największym zagrożeniem, ale jednocześnie stwierdził, że „po trzy i pół roku sytuacja w zakresie finansów i emocji społecznej zasadniczo się zmieniła” — Prawo, które było wcześniej zaproponowane, dzisiaj powinno zostać skorygowane — mówił. Zdaniem głowy państwa zmiany, jakie pojawiły się w ustawie uszczelniającej kryteria otrzymywania pomocy, nie idą dość daleko. Zapowiedział więc, że zaproponuje swoją, nową wersję ustawy.
Ma się ona różnić od wersji rządowej trzema zasadniczymi zapisami. Po pierwsze, świadczenie 800 plus ma być przyznawane tylko tym przebywającym w Polsce ukraińskim dzieciom, których rodzice tutaj pracują. Po drugie, z trzech do dziesięciu lat ma zostać wydłużony okres legalnego pobytu w Polsce, po którym można uzyskać polskie obywatelstwo. Po trzecie, prezydent zapowiedział, że „aby wyeliminować rosyjską propagandę i ustawić relacje z Ukrainą na wzajemnym szacunku, uznaje, że powinniśmy zawrzeć w tym projekcie ustawy także jednoznaczne hasło «stop banderyzmowi»”.
Jaki polityczny komunikat wysyła zapowiedziany przez prezydenta nowy projekt ustawy? Głównie taki, że Ukraińcy w Polsce to problem. Bo „ciągną socjal”, wyznają, a nawet propagują „banderyzm”, wreszcie — przyjmują polskie obywatelstwo, co zdaniem prezydenta jest najwyraźniej problem i procederem, którzy trzeba co najmniej utrudnić. Mimo wszystkich problemów demograficznych kraju.
Wysyłając taki komunikat, Nawrocki odpowiada na uprzedzenia radykalnie prawicowego elektoratu, a wprowadzając je do mainstreamu, wzmacnia ich siłę w polskiej debacie publicznej. Panika wokół Ukraińców nabywających polskie obywatelstwo czy „żerujących na 800 plus” ma bowiem zupełnie inną wagę, gdy podsycają ją posłowie niewielkiego klubu opozycji, zupełnie inną zaś, gdy odwołuje się do nie prezydent. Choć trzeba przyznać, że w kwestii rzekomego życia przez Ukraińców z polskiego socjalu panikę podsyca nie tylko Nawrocki, pierwszy z propozycją ograniczenia 800 plus wyłącznie do pracujących w Polsce Ukraińców wyszedł Rafał Trzaskowski, licząc, że w ten sposób przynajmniej zneutralizuje konfederacki elektorat. Jak wiemy, bez skutku.
Teraz Nawrocki przelicytowuje Trzaskowskiego i mówi w stylu: „byliśmy zbyt dobrzy dla Ukraińców, ale to się skończyło, ja taki naiwny nie jestem i nie pozwolę, by nas dłużej wykorzystywali”.
Polityka kosztem najsłabszych
Uprzedzenia, do których odwołuje się Nawrocki, nie mają przy tym żadnego związku z rzeczywistością. Nie mamy w Polsce problemu z „banderyzmem”, mamy z naszą własną radykalną prawicą, której nienawistny język coraz głośniej wybrzmiewa w debacie publicznej.
Uchodźcy z Ukrainy wykazują bardzo wysoką aktywność zawodową, sięgającą od 70 do 80 proc. Według danych firmy audytorskiej Deloitte i UNHCR – agendy ONZ do spraw uchodźców – w 2024 r. Ukraińcy wypracowali 2,7 proc. polskiego PKB. Problem Ukraińców „żyjących z socjalu” praktycznie nie istnieje, z pewnością nie na skalę wymuszającą ograniczenia przyznawania 800 plus.
Owszem, są Ukraińcy, którzy mają okresowe problemy ze znalezieniem pracy czy pracy zgodnej z ich kwalifikacjami. Najgorsze, co można jednak zrobić, to odbierać takim osobom świadczenie rodzinne. 500 a później 800 plus nie sprawdziło się jako narzędzie demograficznie, ale umiarkowanie zadziałało jako narzędzie ograniczenia ubóstwa dzieci. Dzieci Ukraińców, którzy z różnych przyczyn chwilowo znaleźli się bez pracy, nie powinny być wpychane w ubóstwo w sytuacji, gdy państwo ma narzędzia, by temu zaradzić.
Świadczenie rodzinne okazało się takim sukcesem ze względu na jego uniwersalność. Jeśli jednak wprowadzamy pierwszy wyłom w jego uniwersalności, to otwieramy drzwi do kolejnych. Za chwilę pojawią się – zgłaszane już wcześniej przez PSL – postulaty, by ograniczyć je także niepracującym Polakom. A gdy świadczenie straci swój uniwersalny charakter, to przestanie je popierać klasa średnia i jego likwidacja stanie się politycznie wyobrażalna.
Obawiając się utraty świadczeń, Ukraińcy będą przyjmować każdą pracę, także poniżej kwalifikacji, albo godzić się na pogorszenie warunków pracy. Będzie to miało negatywny wpływ na cały rynek pracy i pozycję, jaką będą na nim mieli także polscy pracownicy – zwłaszcza ci mniej wykwalifikowani, pracujący w branżach, gdzie słaba jest ochrona związkowa albo w regionach z dużym bezrobociem.
Cenę za polityczną grę Nawrockiego o antyukraiński elektorat zapłacą więc najsłabsi: zagrożone ubóstwem ukraińskie dzieci, pracownicy z Ukrainy, polscy pracownicy o najniższych kwalifikacjach z regionów z najmniej przyjaznym pracownikom rynkiem pracy, a w dłuższej perspektywie — także polscy beneficjenci świadczenia rodzinnego.
Czy rząd przerwie tę licytację
Kluczowe pytanie, jakie się nasuwa, brzmi, czy rząd przerwie tę licytację na antyukraińskie emocje, czy odważy się inaczej zdefiniować politykę niż jako wyścig o elektorat Konfederacji z jego najgorszymi uprzedzeniami. A to w praktyce sprowadzać się będzie do pytania, czy zgodzi się na propozycje Nawrockiego, zwłaszcza te dotyczące 800 plus.
Ciekawa jest tu zwłaszcza postawa lewicy. PSL już wcześniej postulował odebranie 800 plus niepracującym, PO sama przy okazji kampanii prezydenckiej rzuciła propozycję odebrania świadczenia niepracującym Ukraińcom – najbardziej solidarystyczny i proukraiński elektorat lewicy zupełnie nie zrozumie, czemu jego partia podąża za całą koalicją w kierunku wyznaczanym przez Konfederatów. Niestety, można obawiać się, że większość obozu rządowego nie powie otwarcie „nie idźmy tą drogą”.