Nowoczesna medycyna potrafi zdziałać cuda, ale procesu gojenia tkanek nie da się przyspieszyć. Dlaczego pierwsze sześć tygodni po urazie jest kluczowe dla naszej sprawności.
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
Zima. Na drogach gołoledź, na ulicach „szklanka”. Pod koniec stycznia w Szczecinie w kilka dni kilkaset osób trafiło na SOR z powodu urazów po upadkach na lodzie. – Oblodzone schody, nieodśnieżone chodniki i zdradliwe krawężniki to miejsca, w których najczęściej dochodzi do urazów kończyn dolnych, w tym szczególnie stawu kolanowego, skokowego oraz stopy – mówi magister fizjoterapii Jakub Placzki ze Szpitala Carolina w Warszawie.
Zaraz potem na zimowej liście znajdują się urazy rąk. To efekt naturalnych odruchów obronnych. – Gdy tracimy równowagę, instynktownie wyciągamy ręce, by zasłonić głowę, podeprzeć się lub zamortyzować upadek. Cała siła uderzenia idzie na barki, nadgarstki i przedramiona. Kończy się to bolesnymi stłuczeniami, a nierzadko złamaniami, które mogą wymagać operacji lub unieruchamiają nas w gipsie lub ortezie na wiele tygodni – mówi mgr Jakub Placzki.
Sportem generującym dużo urazów jest narciarstwo. Najczęściej dochodzi wtedy do skręcenia kolan. Przy dużej prędkości lub zderzeniu dwóch osób na stoku może dojść do skomplikowanych kontuzji więzadeł wymagających długiej i żmudnej rehabilitacji. Co ciekawe, nie zawsze to „piraci stokowi” cierpią najbardziej, często ofiarami są osoby, które jechały ostrożnie lub stały.
– Bardzo ważna jest kwestia „gotowości” – tłumaczy mgr Placzki. – Jeśli jadę na nartach skoncentrowany, mięśnie mam napięte, to mój organizm jest w pewnym stopniu lepiej zabezpieczony. Napięcie mięśni chroni stawy. Gdy zaś stoimy rozluźnieni, niczego się nie spodziewamy i nagle ktoś w nas wjedzie, to nie jesteśmy gotowi na obronę. Podobnie podczas spokojnej jazdy, gdy nawet doświadczonych narciarzy nagle zaskakuje lód pod warstwą śniegu. Brak mentalnego i mięśniowego przygotowania na zmianę sytuacji sprawia, że noga odjeżdża, a my wykręcamy kolano lub lądujemy na śniegu. Duża prędkość na nartach to istotny czynnik potęgujący skalę uszkodzeń w organizmie.
Czas leczy rany
Powrót do zdrowia i sprawności po urazach zależy przede wszystkim od tego, która tkanka została uszkodzona, oraz stopnia jej uszkodzenia. Dwie osoby mogą upaść w identyczny sposób, na tym samym oblodzonym schodku, jedna z nich wróci do pracy po kilku dniach, a druga spędzi miesiące na rehabilitacji. Ortopedzi, traumatolodzy i fizjoterapeuci podkreślają, że wszystko zależy od tego, co dokładnie wydarzyło się w narządzie ruchu. Gdy uszkodzeniu ulegnie kluczowa struktura, czyli taka, która przenosi ciężar naszego ciała przy każdym kroku, biomechanika jest nieubłagana. Wśród czynników decydujących o tempie powrotu do sprawności są rodzaj i stopień uszkodzenia tkanki.
– Jeśli mamy do czynienia ze złamaniem kości, to do czasu jej zrostu najprawdopodobniej nie będziemy mogli jej obciążać – tłumaczy mgr Placzki. Złamanie nogi oznacza zakaz stawania na niej, a ręki – zakaz dźwigania nawet lekkich przedmiotów. Bardziej skomplikowane złamania będą wymagać nastawienia przez ortopedę, a czasami nawet zespolenia podczas operacji. – Jeżeli uszkodzeniu uległo więzadło, ścięgno lub mięsień, wszystko zależy od stopnia uszkodzenia. Zerwania całkowite mogą wymagać operacyjnego zszycia bądź rekonstrukcji. Przy łagodniejszych uszkodzeniach pierwszego stopnia czasem wystarczy kilka do kilkunastu dni odpoczynku, a następnie stopniowy powrót do aktywności. Stosujemy wtedy zasadę optymalnego obciążania tkanki, aby stymulować ją do regeneracji, ale nie przeciążać – dodaje mgr Placzki.
Tempo rehabilitacji to wypadkowa tego, co się uszkodziło i jak bardzo to ważne dla konstrukcji oraz funkcji w naszym ciele. Choć nowoczesna fizjoterapia potrafi zdziałać cuda, pewnych procesów biologicznych po prostu nie da się przeskoczyć. Niezależnie od tego, czy uszkodzimy kość, czy więzadło, organizm potrzebuje czasu na wygojenie ich w minimalnym stopniu, zanim zaczniemy je obciążać. W ortopedii i traumatologii zwykle to okres od czterech do sześciu tygodni. W tym czasie konieczne jest odciążanie kończyny, często za pomocą kul, aby dać tkankom szansę na zrost. Jeżeli uraz można wyleczyć bez operacji, to tkanki zazwyczaj potrzebują około czterech do sześciu tygodni, aby osiągnąć minimalny poziom wygojenia. Dopiero później można bezpiecznie przejść do obciążeń czy intensywniejszej rehabilitacji. Próba przyspieszenia tego etapu na własną rękę może przynieść więcej szkody niż pożytku.
W przypadku poważniejszych urazów ortopedycznych czas jest jednym z najważniejszych czynników decydujących o powodzeniu leczenia. – Gdy kontuzja wymaga operacji, gojenie rozpoczyna się od nowa – dodaje fizjoterapeuta. – Dla organizmu to kolejny uraz, a tkanki muszą ponownie przejść wszystkie fazy regeneracji. Czasem implant, np. tytanowa płyta lub śruby stabilizujące, pozwala na wcześniejsze, kontrolowane obciążanie, bo stabilizuje miejsce złamania.
Protokół PRICE
Ważne, aby cały proces leczenia, od diagnozy, przez monitorowanie, po decyzję o obciążaniu, nadzorował lekarz prowadzący – ortopeda, traumatolog. To on może skierować na dodatkowe badania obrazowe i ocenić rozległość oraz stopień urazu, aby nie przegapić czegoś istotnego. Proces gojenia po urazie lub operacji to złożony, naturalny proces fizjologiczny, który przebiega w kilku nakładających się na siebie fazach.
Pierwsza to faza zapalna, która trwa od 10 do 14 dni. To okres, w którym organizm reaguje na uraz obrzękiem, krwiakiem, bólem, a po operacjach czasem nawet gorączką. – W tym czasie tkanki trzeba wyciszyć i chronić, unikając dodatkowego obciążenia i stresu. Wtedy stosuje się protokół PRICE: P – protect: ochrona miejsca urazu; R – rest: odpoczynek; I – ice: chłodzenie co 2-3 godziny; C – compression: kompresja; E – elevation: uniesienie kończyny powyżej poziomu serca. To czas, w którym dużo leżymy, ale też dbamy o regularny ruch w niewielkich ilościach potrzebny do samoobsługi i zapobiegania zastaniu się organizmu – tłumaczy mgr Placzki.
W kolejnej fazie, namnażania komórek, czyli od drugiego tygodnia, uszkodzone tkanki intensywnie się odbudowują. Trwają produkcja kolagenu i tkanki łącznej oraz wnikanie naczyń krwionośnych w gojącym się miejscu. Tworząca się blizna jest bardzo delikatna. W tym czasie zwykle nie wolno obciążać kości osiowo, czyli „stanąć na nodze” lub „oprzeć się na ręce”, aż do około szóstego tygodnia. – Mimo to rehabilitacja powinna być już bardzo aktywna. To moment, w którym pracujemy nad aktywacją i uruchomieniem mięśni, zakresem ruchu i funkcją, ale w sposób bezpieczny, tak aby nie uszkodzić nowo tworzącej się tkanki. Można ćwiczyć kończynę, ale nie wolno jej obciążać, zmieniając odpowiednio warunki pracy, kąty ustawienia stawów, rodzaje ćwiczeń i dawkowane bodźce. To etap, w którym praca z fizjoterapeutą jest kluczowa – uważa mgr Placzki.
Faza przebudowy, która następuje po szóstym tygodniu od urazu lub operacji, jest najdłuższym etapem zdrowienia, czasem trwa miesiącami. Tkanki zaczynają reagować na obciążenia i przebudowują się zgodnie z siłami, które na nie działają. – Za duże obciążenie może uszkodzić gojącą się strukturę, ale brak obciążenia w czasie, kiedy już można je wprowadzić, też jest szkodliwy – mówi mgr Placzki. Tkanka, która nie będzie odpowiednio dociążana, nie zaadaptuje się do czekających ją wyzwań. Na tym etapie ważna jest więc świadoma, stopniowo rosnąca aktywność, z udziałem treningu siłowego, stabilizacyjnego i funkcjonalnego, który odpowiada na potrzeby aktywności, do której chcemy wrócić.
W okresie rekonwalescencji powinniśmy uważnie obserwować swoje ciało. Są symptomy, których nie wolno ignorować: ból powyżej tolerowanego, nasilający się z dnia na dzień, nadmierne ucieplenie operowanego lub kontuzjowanego miejsca, wyraźne, większe niż dotychczas zaczerwienienie, gorączka, gwałtowne zmiany stanu tkanki, np. obrzęk pojawiający się z dnia na dzień. Połączenie tych objawów, szczególnie u osób po operacji, może oznaczać infekcję i wymaga pilnej konsultacji lekarskiej.
Styl życia ma wpływ!
Każdy poważniejszy uraz, którego leczenie rozpoczyna się u lekarza, powinien zakończyć się pracą z fizjoterapeutą. Pod jego okiem następuje powrót do ruchu i budowanie siły. Proces ten rzadko przebiega liniowo. Pojawiają się momenty zwątpienia, „kryzysy bólowe”, a czasem wrażenie, że coś idzie nie tak. Czasem ból dotyczy tkanek faktycznie uszkodzonych i może sygnalizować, że ćwiczymy za dużo. Ale bywa i odwrotnie, boli dlatego, że dana struktura była długo unieruchomiona i musi z powrotem zaadaptować się do ruchu. Dlatego tak ważna jest dokładna interpretacja bólu.
Fizjoterapeuta towarzyszący pacjentowi regularnie, co tydzień lub nawet kilka razy w tygodniu, potrafi ocenić, kiedy trzeba odpuścić albo wręcz przeciwnie – zrobić więcej, ale w bezpiecznej formie. To on kontroluje i koryguje błędy, przeciążenia i planuje progres w zaleconych ćwiczeniach. Ale to my, pacjenci, musimy wykonać większość pracy: ćwiczenia, obciążenie, mobilizacja. Dbanie o regularność samodzielnych ćwiczeń jest fundamentem dobrej rehabilitacji.
Na proces zdrowienia po urazie wpływają także wiek, nasz ogólny stan zdrowia, dieta, styl życia. Poważnym obciążeniem jest zespół metaboliczny, czyli połączenie otyłości, nadciśnienia, zaburzeń lipidowych i wysokiej glikemii. – Dieta powinna być zbilansowana i wspierać gojenie, ale nie musi być specjalistyczna ani „cudowna” – dodaje mgr Jakub Placzki. – Pacjenci często pytają mnie, czy powinni jeść galaretki, buliony gotowane na mięsie lub kościach albo większe ilości mięsa. Tymczasem te bogate w białko produkty spożywcze zawierają puryny, które podczas przygotowania dań wygotowujemy do wywaru. Te zaś mogą prowadzić do podwyższonego poziomu kwasu moczowego, dny moczanowej oraz przedłużać i nasilać stan zapalny, zaburzając gojenie. Unikajmy nadmiaru cukru, tłuszczów trans, żywności przetworzonej. Nie chodzi o restrykcyjne diety, ale o zdrową równowagę i unikanie przesady w spożywaniu białka. Warto też pamiętać o odpowiednim nawodnieniu.
Największym wrogiem gojenia jest palenie papierosów. Nikotyna upośledza ukrwienie, powoduje niedotlenienie tkanki i wydłuża czas regeneracji. Warto zadbać też o sen o odpowiedniej porze oraz w wymaganym wymiarze godzin. Powrót do codzienności sprzed urazu to sprawa bardzo indywidualna. A pełna gotowość zależy także od tego, jak sumiennie pacjent wykonywał ćwiczenia i czy zdrowo żył.