Próba dogadania się z nastolatkami przypomina czasem rozmowę z przedstawicielami obcej cywilizacji. To tak, jakbyśmy porozumiewali się dwoma kompletnie różnymi językami – my mówimy jedno, oni słyszą drugie. Czy jest szansa na zrozumienie?
Czasem wydaje nam się, że komunikat, który kierujemy w stronę nastolatka, jest bardzo prosty. Postrzegamy zachowanie młodzieży jako bunt, a to budzi nasze obawy i troski. Często bierzemy też na siebie odpowiedzialność, którą powinniśmy pozostawić nastolatkom, by mogły kształtować swoją osobowość. Autonomię. Poczucie własnej wartości. Sprawczości. Decyzyjności. Dojrzałości. Siebie.
Dialog autentyczny
Jesper Juul, uznany duński pedagog i psychoterapeuta, podkreśla, że kluczem do komunikacji z dzieckiem w okresie adolescencji (dorastania) jest szacunek, zrozumienie, empatia, ale przede wszystkim autentyczność dialogu. Często nasza rozmowa z nastolatkiem wygląda jak przesłuchanie albo lista żądań. Denerwujemy się, frustrujemy i często w myślach mówimy do siebie: „Jak można tego nie rozumieć?”. Pytamy głośno: „Czy ja mówię po chińsku?”.
Tak. Czasem dla nastolatka to brzmi jak niezrozumiały język. Czy możemy to jakoś zmienić? Oczywiście. By nasze nastoletnie dzieci nie tylko chciały nas słuchać, ale chciały też do nas mówić – musimy zacząć od stworzenia sobie i im takiej możliwości. Czyli czasu i przestrzeni. Czas jest tu kluczowy. Zanim więc przejdziemy do omawiania właściwej komunikacji, zrozummy, jak w okresie adolescencji zmienia się mózg nastolatka.
Następuje intensywna synaptogeneza (tworzenie nowych połączeń synaptycznych), a następnie pruning synaptyczny (usuwanie niepotrzebnych połączeń, by mózg mógł działać bardziej efektywnie). Ważny jest także proces mielinizacji, czyli pokrywania aksonów (część neuronu, która umożliwia przekazywanie sygnału do innych komórek) warstwą mieliny – przyspiesza to przewodzenie impulsów nerwowych i poprawia efektywność komunikacji między neuronami. Zmienia się też struktura mózgu – kora przedczołowa ulega reorganizacji, co wpływa na zdolności wykonawcze oraz na regulację emocji. Kora przedczołowa rozwija się stopniowo i jest jednym z ostatnich obszarów mózgu, który osiąga pełną dojrzałość. Proces ten trwa aż do wczesnej dorosłości, czyli około dwudziestego szóstego roku życia. Obszar ten odpowiada za funkcje wykonawcze: planowanie, podejmowanie decyzji czy kontrolę impulsów, regulację emocji i ocenę ryzyka. To dlatego zdolności poznawcze i behawioralne nastolatków są wtedy ograniczone.
Nie bez znaczenia są także hormony – testosteron i estrogen wpływają na rozwój mózgu i mogą oddziaływać na zachowanie oraz nastrój adolescentów. Co to wszystko oznacza? W mózgu nastolatka w czasie dojrzewania nie działają odpowiednie połączenia nerwowe, więc, jak twierdzą neurobiolodzy, większość dzieci w tym czasie nie jest w stanie myśleć o konsekwencjach swoich czynów. Taka młodzież nie rozumie, o czym do niej mówimy, opowiadając możliwe do spełnienia czarne scenariusze. Dlaczego? Bo po prostu nie widzi żadnego zagrożenia.
Także sama pora rozmowy ma znaczenie. Często bywa tak, że nasz nastolatek ma ochotę rozmawiać z nami wieczorem, kiedy my chcemy obejrzeć film po ciężkim dniu albo po prostu iść spać. Więc ostatnia rzecz, na jaką mamy siłę, to rozmowa. Ale to właśnie wtedy mózg naszego dziecka jest najbardziej skłonny do komunikacji, warto więc poświęcić mu ten drogocenny moment.
Nie wypytywać i nie moralizować
Kiedy zaczynamy rozmowę z dzieckiem, nie zasypujmy go tylko suchymi pytaniami: „Co tam w szkole? Jak oceny? Odrobiłeś lekcje?”. Taka forma komunikacji nie jest skuteczna, nie buduje relacji. Jest jakby sprawdzeniem, czy ja jako rodzic dobrze odrobiłem swoje zadanie. Według Juula rodzic powinien być w komunikacji z nastolatkiem niczym sparingpartner – stawiać maksymalny opór, ale nie wyrządzać krzywdy. Według nastolatków najgorsze pytania zadawane przez rodziców to: „Co robiliście?”, „Z kim wychodzisz?”, „O której wracasz?”. Dla nas, rodziców i opiekunów, jest to totalnie neutralne pytanie, ale dla nastolatka – próba kontroli. Podobnie źle reagują na pytania o szkołę. „Nie umiem po przyjściu ze szkoły od wejścia usiąść i opowiadać mamie, co, kto, z kim i jak poszły sprawdziany” – mówi uczeń pierwszej klasy liceum Franek. „Dopiero wróciłem, chcę wejść do pokoju, rzucić plecak i żeby przez chwilę nikt nic ode mnie nie chciał. Ja lubię rozmawiać z rodzicami, ale oni nie pytają mnie o moje odczucia, tylko o to, jak wypadłem na tle innych. A ja czasem nie wiem jak, bo nie gadamy z ziomkami o ocenach. Mamy inne tematy”.
Newsweek Psychologia
Foto: Newsweek
Dla adolescentów najważniejsza w relacji z innymi jest, jak twierdzi Juul, „świadomość, że na świecie są osoby, które naprawdę akceptują je takimi, jakimi są”. Przede wszystkim tymi osobami powinni być rodzice i opiekunowie. Oczywiście poza grupą rówieśniczą, której zdanie wydaje się wtedy tym najważniejszym.
Problemem często jest komunikacja między rodzicami a nastolatkami, która bywa bardziej wypytywaniem lub moralizującym monologiem dorosłego. Taka forma komunikacji rzadko poprawia relacje, częściej służy jedynie do narzucenia swojego zdania. Rodzice często nie rozumieją specyficznego języka nastolatków, próbując wymusić na nich właściwy, według nich, czyli grzeczny sposób wyrażania się. Nie akceptują ich języka, nie dostrzegając, że sami prowokują takie reakcje krytyką i pouczeniami ukrytymi w wyważonych wypowiedziach. Jak więc dziecko ma przekonać się, że z rodzicami warto rozmawiać, skoro nawet język tej rozmowy jest krytykowany?
Rozmowy otwarte i wspierające
Jak powinna więc wyglądać właściwa komunikacja? Właściwa to ta skuteczna. Składa się z kilku kluczowych elementów: aktywne słuchanie – skupienie się na rozmówcy, nieprzerywanie i brak oceny. Pozwala ono nastolatkom poczuć się nie tylko zrozumianymi, ale przede wszystkim szanowanymi. Badania przeprowadzone przez Gordon (2000) wskazują, że rodzice, którzy praktykują aktywne słuchanie, budują silniejsze i bardziej zaufane relacje z dziećmi.
Drugim z elementów jest empatia, czyli umiejętność wczucia się w emocje i perspektywę nastolatka. Przecież każdy z nas był kiedyś w tym miejscu, popełniał swoje błędy, przeżywał swoje smutki i swoje radości. Badania pokazują, że empatyczni rodzice są bardziej skuteczni w pomocy w rozwiązywaniu konfliktów oraz wspieraniu emocjonalnym swoich dzieci. Kolejny element stanowi autentyczność w dyskusji, czyli wyrażanie swoich prawdziwych myśli i uczuć. Nastolatki mają „wbudowany wariograf” – wyczuwają fałsz i nieszczerość. Dlatego autentyczna komunikacja buduje nieocenione w tej relacji zaufanie i szacunek.
Skuteczna komunikacja to także taka, w której respektowane są granice młodego człowieka. Zarówno te fizyczne, jak i emocjonalne. Nie przytulajmy naszych dzieci na siłę, nie wypytujmy o intymne przeżycia, jeśli nie chcą się nimi dzielić. Przecież sami tego nie lubimy.
Ostatnim elementem jest unikanie osądzania i krytyki. Nikt z nas nie lubi być głośno oceniany, szczególnie przez najbliższe osoby, u których szukamy akceptacji. Badania przeprowadzone przez Steinberga i Morrisa (2001) wykazały, że otwarta i wspierająca komunikacja z rodzicami jest związana z wyższym poziomem samooceny i mniejszą skłonnością do zachowań ryzykownych u nastolatków. Inne badania (Sheeber, Hops, & Davis, 2001) sugerują, że dzieci, które doświadczają pozytywnej komunikacji z rodzicami, są mniej narażone na depresję i lęki. Komunikacja rodziców z dziećmi odgrywa również kluczową rolę w kształtowaniu ich umiejętności społecznych. Według badań Baumrind (1991) rodziny, w których panuje otwarta i konstruktywna komunikacja, wychowują dzieci bardziej pewne siebie, asertywne i zdolne do radzenia sobie w sytuacjach społecznych.
Jednym z najczęstszych powodów kłótni między rodzicami a nastolatkami jest porządek w pokoju. Kiedy mówimy do nastolatka: „Natychmiast posprzątaj pokój”, on słyszy: „Nie szanujesz mojej pracy ani tego domu”, „Znowu nawaliłeś”. Powoduje to uczucie bycia atakowanym, ocenianym oraz bezwartościowym. Co z kolei słyszymy my – rodzice i opiekunowie – kiedy na nasze polecenie posprzątania pada odwieczne „Zaraz!”? Taki komunikat oznacza tyle, że nasze potrzeby nie są respektowane.
Według nas dbanie o wspólną przestrzeń, nasze mieszkanie, jest wyrażaniem szacunku wobec naszej osoby.
Newsweek Psychologia
Foto: Newsweek
Nastolatkowie powtarzają, że ich pokój to ich przestrzeń i mają prawo mieć swój bałagan. Poza tym zarzucają nam, że nie umiemy poczekać. Wszystko musi być „na już” (choć nastolatki działają podobnie), a przecież: „Jak im zacznie ten bałagan przeszkadzać, to same posprzątają”. W zasadzie w takim myśleniu jest sporo racji. Nikt nie chce, żeby mu rozkazywać, więc po co to robić? Uciekamy się też czasem do szantażu, np.: „Jak nie posprzątasz, to nie pójdziesz na koncert!”, a to jest już najgorsze rozwiązanie. Dlaczego? „Czuję się wtedy traktowana jak malutkie dziecko, a z drugiej strony często słyszę od rodziców, jaka to ja jestem już dorosła. Kompletny brak konsekwencji. Wkurza mnie to, bo dla mnie posprzątanie tego pokoju nie jest w tej chwili priorytetem” – mówi szesnastoletnia Alicja.
Podsumujmy – nastolatek to człowiek „pomiędzy”, bo z jednej strony w pewnym wieku traci przywileje dziecka, ale nie uzyskuje jeszcze praw dorosłego. Nic dziwnego, że trudno się w tym odnaleźć i zbudować swoją skomplikowaną i wyjątkową osobowość.
Jedno jest pewne: nastolatek, jak każdy z nas, potrzebuje miłości. Chciałby usłyszeć: „Kocham cię”, „Możesz na mnie liczyć”, „Jesteś dla nas bardzo ważny”. Nie tylko słuchajmy siebie wzajemnie, ale przede wszystkim usłyszmy.
