Nastolatki żyją dziś w świecie nieograniczonych bodźców i łatwej nagrody, który przeciąża ich układ nerwowy. Odczuwany przez nich lęk nie jest więc słabością, lecz przewidywalną reakcją organizmu na technologiczną nadmiarowość i brak naturalnych granic. Dlaczego to lęk stał się jednym z najczęstszych doświadczeń psychicznych młodego pokolenia?
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Nowy numer Psychologii już w sprzedaży!
Foto: Materiały prasowe
Wyobraźmy sobie stół pełen potraw różnych kuchni. Bogactwo smaków jest oszałamiające. I oto głodny nastolatek siada do posiłku. Próbuje intuicyjnie, nie zna większości potraw, ale ma ogromną ciekawość i wilczy apetyt. Pierwsza potrawa koi pusty żołądek i wydaje się przepyszna, druga, trzecia — wspaniałe. Kolejne dania jednak tracą powoli smak, narasta uczucie przepełnienia żołądka. Nastolatek nie może więcej zjeść — choć bardzo by chciał. Musi więc zmierzyć się z rzeczywistością i odejść od stołu, lecz z pewną frustracją i rozczarowaniem zostawia to, co przyjemne.
Załóżmy, że to świat przed erą komputeryzacji. Świat doznań bardziej zmysłowych niż mentalnych. Tu jest fizyczna granica, której obejść się nie da. W naszym przykładzie będzie nią pojemność żołądka. Jeśli nastolatek czuje mocną frustrację z powodu utraty przyjemności, może wcisnąć jeszcze kilka kęsów, ale przez to frustracja wcale nie zmaleje. Jedynie odroczy się w czasie. A gdybyśmy ten przykład przenieśli wraz z nastolatkiem do świata wirtualnego, w którym są niezliczone ilości „potraw” z całego świata?
Ciągle zapełniany bufet
Różnica jest kluczowa — umysł nie ma fizycznych ograniczeń (jak żołądek), godzinami może więc wrzucać w siebie kolejne dawki różnorodnych informacji. Nie ma problemu z wielogodzinnym oglądaniem seriali na platformach streamingowych, scrollowaniem mediów społecznościowych ani czatowaniem na komunikatorach. Co robi nastolatek w chwilowych przebłyskach frustracji, wywołanych świadomością zaniedbywania realnej rzeczywistości? Zanurza się w kolejnej dawce przyjemności związanej z dopaminową pułapką. Nie chce czuć frustracji, a nagroda — dopamina — dostępna jest przy minimalnym wysiłku. Wystarczy jedynie patrzeć na przepływające po ekranie obrazy.
To przepis na katastrofę, zniewolenie przez dopaminę, które opisuje amerykańska psychiatra Anna Lembke w książce „Niewolnicy dopaminy”. Substancję tę potocznie nazywamy hormonem przyjemności lub szczęścia, choć z naukowego punktu widzenia jest neuroprzekaźnikiem związanym z motywacją i oczekiwaniem nagrody. Dzięki niemu nasz mózg premiuje organizm za wykonanie działania i osiągnięcie celu. Dopamina bywa też nieuświadomionym motywatorem naszych zachowań. Taka nagroda towarzyszy więc nie tylko chwili osiągnięcia zamierzeń, ale i drodze związanej z ich realizacją.
W przeciwieństwie do naszego pokolenia, wychowanego poza światem wirtualnym, dzisiejsi nastolatkowie coraz częściej otrzymują dopaminę „za darmo”. Cyfrowa przyjemność działa jak niekończący się bufet — trudno w niej o naturalne poczucie sytości i moment zatrzymania. Neurobiologia pokazuje jednak, że proces ten nie obywa się bez kosztów. Dopaminowe ośrodki nagrody w mózgu są bowiem ściśle powiązane z ośrodkami bólu. Wspomniana wyżej Lembke opisuje to jako mechanizm wahadła. Układ nagrody i układ awersyjny są ze sobą sprzężone — kiedy jeden szybuje w górę, drugi pikuje w dół. Po okresach nadmiernej dopaminowej stymulacji pojawiają się więc: obniżony dobrostan psychiczny, anhedonia, czyli utrata przyjemności, oraz napięcia somatyczne (odczuwane jako fizyczny ból ciała).
Co więcej, jeśli przebywanie w przyjemności jest stale nadużywane — dopaminowe zapasy „wyczerpują się”. Nie chodzi o to, że dopamina w mózgu realnie się „kończy”, ale przy jej ciągłym nadużywaniu mózg stopniowo przestaje na nią reagować — próg pobudzenia układu nagrody rośnie i do odczuwania przyjemności potrzebne są coraz silniejsze bodźce. W efekcie to, co wcześniej dawało przyjemność, przestaje działać. Zamiast niej pojawia się dyskomfort — psychiczny, somatyczny, egzystencjalny. Aby go nie czuć, nastolatek intuicyjnie sięga po kolejną dawkę bodźców, które działają chwilowo jak środek przeciwbólowy. Zwraca się więc po następną porcję dopaminy.
W ten sposób wpada w pętlę nawyku. Ten mechanizm opisuje psychiatra i neurobiolog Judson Brewer. Im dłużej organizm pozostaje podłączony do dopaminowych bodźców, tym silniej domaga się ich coraz większej intensywności — a „katastrofa” i tak przychodzi tylnymi drzwiami. Nie tylko w postaci bólu, lecz także jako psychosomatyczne przebodźcowanie i narastający lęk.
Zobaczmy ich lęk
Tu ujawnia się wyraźna różnica międzypokoleniowa. My uczyliśmy się samoregulacji w realnym świecie — mierzenia się z frustracją, złością czy bólem i podążania naprzód mimo przeszkód. Napędzały nas ciekawość i chęć zdobywania, a dopaminę trzeba było wypracować działaniem. Nie oznacza to braku cierpienia, lecz inne mechanizmy regulacji, wynikające z zupełnie odmiennego, nietechnologicznego środowiska. Dzisiejsi nastolatkowie nie muszą zdobywać dopaminy. Mają ją dosłownie pod ręką, w postaci telefonu — stąd międzypokoleniowy konflikt, niezrozumienie, frustracja po obu stronach. Gdybyśmy jednak zobaczyli, co dzieje się w mózgach młodych ludzi, zareagowalibyśmy… współczuciem. Na tle tych zmian międzypokoleniowych możemy zrozumieć, dlaczego właśnie lęk stał się jednym z najczęstszych doświadczeń psychicznych młodego pokolenia. I że nie jest on jednostkowym defektem psychiki, lecz przewidywalną reakcją organizmu, funkcjonującego w erze technologii i przebodźcowania.
By zrozumieć istotę lęku, sprawdźmy, czym jest emocja. To — najprościej ujmując — reakcja fizjologiczna na bodziec. Odczuwana na poziomie ciała, nawet jeśli nie mamy świadomości, że to emocja. A czym jest bodziec? Porównajmy dwie podobne emocje — strach i lęk. Ta pierwsza jest reakcją ciała na zagrożenie zewnętrzne, występujące autentycznie w danej chwili. Ciało reaguje na strach natychmiastowo, intensywnie, bo neuroprzekaźniki, jak adrenalina, noradrenalina i kortyzol, powodują włączenie automatycznej reakcji „walcz/uciekaj”, której nadrzędnym celem jest doprowadzenie do przetrwania organizmu. Uruchamia się wówczas współczulna część autonomicznego układu nerwowego, tym samym ciało jest w gotowości do poradzenia sobie z zagrożeniem. Następują: zwiększenie tętna i ciśnienia, kołatania serca, spłycony oddech, przesunięcie energii do mięśni, drżenie, potliwość, mamy zimne dłonie i stopy. Mózg także reaguje — podczas realnego zagrożenia, czyli strachu, blokują się płaty czołowe, odpowiedzialne m.in. za racjonalne myślenie, świadome podejmowanie decyzji i pamięć roboczą. Te wszystkie neurobiologiczne, nieprzyjemne doznania w ciele są jednak potrzebne, aby poradzić sobie z zagrożeniem. Gdy mija, objawy ustępują, a organizm samoistnie dochodzi do równowagi.
Czym zatem jest lęk? Jest to reakcja organizmu na wyobrażone zagrożenie — najczęściej na myśl. Ta myśl nie przychodzi jednak bez powodu, często dotyczy niezrozumiałych, nieprzyjemnych objawów z ciała (interocepcja) związanych, np. z przebodźcowaniem. Na poziomie ciała i mózgu lęk uruchamia dokładnie te same reakcje co strach. Umysł w lęku interpretuje więc doznania płynące z ciała jako zagrażające życiu lub zdrowiu i tworzy się tak zwana pętla lęku. Wygląda to mniej więcej tak: nieprzyjemne doznania z ciała — na przykład kołatania serca związane z przebodźcowaniem — wywołują myśl o zagrożeniu zdrowia. Ta z kolei nasila objawy somatyczne i uruchamia kolejną falę doznań, które potwierdzają umysłowi poczucie zagrożenia. Zagrażająca myśl prowadzi do dalszej eskalacji objawów, niekiedy aż do ataków paniki. Nastolatek nawet nie wychodząc z pokoju, przeżywa koszmar.
Czy można wyjść z pętli lęku? Można. Nie złością, nie przemocą — na przykład odbierając nastolatkom telefon — lecz mądrością, czułością i wiedzą. Międzypokoleniowe różnice zamienią się wówczas w to, co nas łączy: w olbrzymią potrzebę bycia i naturalnej troski. Regulując zaś, jako dorośli, własny system nerwowy, możemy stać się naturalnym wsparciem dla młodego organizmu. W okresie wzburzonych fal dorastania oznacza to cichą, ale nieocenioną przystań bezpieczeństwa.
Współpraca przy powstawaniu tekstu: Paweł Markowski
Dorota Kościukiewicz-Markowska — neurokognitywistka, terapeutka egzystencjalna z akredytacją Instytutu Viktora Frankla w Wiedniu, nauczycielka programu HIP — „Rozumienie Ludzkiej Natury” prof. Zimbardo. Twórczyni programów psychoedukacyjnych dla dorosłych i nastolatków