Nie zawsze chcemy słuchać, co „krzyczy” do nas ciało. Czasem długo ignorujemy ważne sygnały. Bo ciało nie zawsze mówi to, co jest zgodne z oczekiwaniami. Do gabinetów terapeutów trafiają osoby, które były u wielu lekarzy, zrobiły badania i usłyszały: „wszystko OK”. Jednak przewlekłe bóle, alergie czy bezsenność nie ustawały.
„Ilekroć się dotykali, powracały jego koszmarne migreny”. Takie zdanie pada w nowym filmie Agnieszki Holland, „Franz Kafka” (polski kandydat do Oscara). Chodzi o relację romantyczną bohatera z jedną z kobiet.
O tym, że „ciało wie” i że wysyła nam różne sygnały, świadczy zjawisko somatyzacji. Są to fizyczne objawy stresu emocjonalnego. Nierzadko ich źródłem są niezdrowe relacje.
Fala kontuzji
Dominika (43 l.) była pewna, że ma raka, tylko nikt nie potrafi jej dobrze zdiagnozować. Kilka lat temu pojawiła się u niej fala kontuzji: rozwalona torebka stawowa, skręcony nadgarstek, ból piszczeli, problemy z rzepką, barkiem i łokciami. Nocami zaczęły boleć ją lędźwie. Nie pomagały najostrzejsze środki przeciwbólowe. Potem na udach, łydkach i przedramionach Dominiki zaczęła pojawiać się wysypka. Budziła się w nocy i czuła, że boli ją całe ciało. Głowa, mięśnie, kości. Zdesperowana i przestraszona, wykupiła prywatny pakiet badań za kilka tysięcy złotych. Przecież ma dwoje dzieci, męża, musi żyć! Szczegółowe badania wykazały tylko duże osłabienie organizmu.
Ortopeda już się dziwił, gdy ponownie wróciła z kontuzją łokcia i barku. To on natchnął ją do wizyty u psychoterapeuty, której podświadomie się obawiała.
W gabinecie podczas pierwszej konsultacji terapeutycznej głównie płakała. Nagle odkryła, że wreszcie poczuła się bezpiecznie, po raz pierwszy od wielu lat. Bo w domu była kłębkiem nerwów. Mąż, przedsiębiorca, krytykował ją za wszystko. Kiedy gotowała w weekendy obiady, mówił, że są niesmaczne, niezdrowe albo obrzydliwe. Jak by się nie ubrała, zdaniem męża wyglądała „bez gustu”. Krytykował jej „pospolitą urodę”. Utyskiwał, że ma żonę bez osobowości i bez talentów. Dominika czuła, że się kurczy, że znika. Bała się powrotów do domu, gdy on już tam był. Kiedy wracała później, przekraczała próg domu z bijącym sercem i z bólem ciała. Mąż krytykował ją wyłącznie wtedy, gdy byli sami; często przy dzieciach. Nigdy przy znajomych, nigdy przy teściach, nigdy w miejscach publicznych. Nie miała komu nawet poskarżyć się na niego, bo wszyscy uważali ich za idealną parę. Męża zazdrościły jej koleżanki i sąsiadki.
Choruje związek i dom
Podczas drugiej konsultacji terapeutycznej Dominika wreszcie zaczęła mówić. Opowiadała o tym, jak w małżeństwie jest od lat unieważniania, umniejszana, krytykowana. Była przerażona, że dwoje dzieci, nastolatków, zaczęło naśladować ojca. Matka była w ich domu czarną owcą: tą, co nie wie, nie umie i z której można się wiecznie wyśmiewać. Dominika uwierzyła, że to z nią jest coś nie tak. Nie jest wystarczająca, nie jest zdolna, nie jest fajna, nie jest nawet miła i ładna. W terapii odkryła, że została ofiarą przemocy emocjonalnej. Manipulacji. Ciało od dawna dawało jej znaki, że choruje nie tylko jej związek, ale i cały dom.
Powoli Dominika uczy się stawiać granice. To trudne, bardzo trudne. Za każdym razem mąż wpada w złość,, milczy, nie odpowiada na pytania. Jego zdaniem terapeuta „namieszał jej w głowie” i stąd problemy. A w niej właśnie kiełkuje siła i chęć zmian. Wysypki są nieco rzadsze, bóle już nie tak intensywne. Dominika rozważa separację. Nadal mieszka z mężem, ale wreszcie zaczyna oddychać.
— To, że ciało choruje, jest konsekwencją wielu sytuacji relacyjnych: oczywiście nie tylko partnerskich, ale też rodzicielskich, przyjacielskich — mówi Maja Pisarek, psycholożka, psychotraumatolożka, psychoterapeutka. Zauważyła pewien schemat: do gabinetów terapeutów trafiają często osoby, które były już u iluś lekarzy, zrobiły liczne badania i usłyszały: „wszystko OK”. Jednak bóle lub inne dolegliwości nie ustawały.
Czasami pacjenci sami zaczynają rozumieć, że należy się przyjrzeć psychicznemu podłożu choroby. — Ciało musi nieraz wręcz krzyczeć do nas, abyśmy zrozumieli, że w naszej relacji coś nie działa — podkreśla Maja Pisarek. — W toku terapii, związanej z trudnościami w relacji, wychwytujemy, że ciało zaczęło chorować. I dzieje się coś niepokojącego ze zdrowiem. Łączymy to z sytuacjami, kiedy nagle bóle głowy ustępują, a barki przestają być tak napięte, bo ktoś wyplątał się z relacji albo nastąpiło jej wygładzenie. Bo nie zawsze ozdrowienie przychodzi tylko z rozstaniem. Toksyczność w relacji może być czasowa, np. kiedy ktoś przeżywa jakiś dramat osobisty czy zawodowy.
Pisk w uszach
— To nie tak, że pacjenci przychodzą i mówią: „Boli mnie głowa/brzuch/serce, bo mam takiego, a nie innego partnera czy partnerkę” — relacjonuje dr Daniel Cysarz, psycholog, psychoterapeuta, seksuolog kliniczny, doktor nauk społecznych oraz twórca Centrum Psychoterapii, Seksuologii i Psychosomatyki w Sopocie. — Częściej wychodzi to na jaw w wywiadzie, który sporządzamy na terapii. Ktoś zgłasza, że np. odczuwa ból lub dyskomfort albo że ma alergię, problemy z żołądkiem czy też nawracające bóle głowy. A kiedy relacja się kończy lub partnerzy przeżywają rozłąkę, nagle dolegliwości się kończą.
Tylko kilka razy zdarzyło się, że do gabinetu Mai Pisarek przyszła osoba z konkretnymi objawami somatycznymi i od razu z założeniem, że to może dotyczyć związku. — Raz przybył mężczyzna z dolegliwością pisków w uszach. Badania i wizyty u laryngologa nic nie dały. W toku terapii odkryliśmy, że pisk w uszach ma związek z poprzednią relacją, która bardzo boleśnie się zakończyła. W pewnym momencie, kiedy mężczyzna był już w nowej, zdrowej relacji, nagle pojawiły się piski w uszach. Były jak sygnał od ciała: „stop, zaraz będzie bolało!” — relacjonuje psychotraumatolożka.
Obserwuje, że kobiety częściej odkrywają somatyczne objawy przy problemach w relacji. — Co nie znaczy, że bardziej chorują, ale bywają wyczulone na sygnały płynące z ciała. I skłonne do analizy objawów psychosomatycznych — dodaje.
Co się dzieje, kiedy ktoś uświadamia sobie, że objawy i dolegliwości zdrowotne są połączone z relacją?
— Najpierw sprawdzamy, co to ciało nam mówi lub co pragnie powiedzieć, więc uczymy pacjenta, w jaki sposób to czytać — mówi dr Daniel Cysarz. — Bo nie zawsze chcemy czytać. Czasem ignorujemy różne sygnały, płynące z organizmu. Poza tym ciało nie zawsze mówi to, co pragniemy usłyszeć, co jest popularne lub zgodne z oczekiwaniami społecznymi. Ale kiedy dana osoba zaczyna uczyć się czytania własnego ciała, przeżywa różne emocje. Często bowiem dochodzi do niełatwych wniosków. Bo okazuje się, kiedy ktoś nie widzi partnera przez dłuższy czas, objaw zanika.
Ciało wie
Pewna osoba uznała, że ma alergię na kocią sierść, więc należałoby oddać zwierzaka lub przyjąć serię drogich zastrzyków. A później odkryła ze zdumieniem, że ten sam kot, mimo braku zastrzyków, nagle nie powoduje już żadnej alergii. Chodziło o to, że partner wyjechał na dłużej. Takie i inne przypadki zna dr Daniel Cysarz z praktyki zawodowej.
Jakie sygnały płynące z ciała mogą świadczyć o tym, że związek nam nie służy? Lub że partner/ka dopuszcza się jakichś przekroczeń? — Cóż, symptomy bywają bardzo delikatne, bo często na początku, przebywając z daną osobą, możemy odczuwać jedynie delikatne napięcie ulokowane na przykład w dole brzucha — wyjaśnia dr Daniel Cysarz.— Z czasem mogą pojawić się wyraźniejsze symptomy świadczące np. o lęku (problemy ze snem, bóle brzucha) lub tłumionej złości (zgrzytanie zębami w nocy, bóle głowy) – dodaje.
Somatyzacja to efekt fizycznych objawów stresu emocjonalnego. Pierwszą jej grupę stanowią bóle: głowy, brzucha, pleców, mięśni, drugą: problemy skórne (wysypki, świąd, pokrzywka), trzecią: zaburzenia snu (bezsenność, koszmary senne), czwartą: problemy układu pokarmowego (nudności, biegunki, zespół jelita drażliwego), piątą: kołatanie serca, duszności, a szóstą chroniczne zmęczenie. Tego typu objawy mogą pojawiać się, choć badania medyczne nie wykazują konkretnych schorzeń. Ich podłożem jest napięcie emocjonalne.
Tak różnorodne objawy mogą mówić o relacji więcej niż myślimy. Choćby to, że się boimy, że nie czujemy się bezpiecznie, że coś złego się dzieje. — Ale nie potrafimy tego zaopiekować czy jasno wyrazić. Albo że nie ma tutaj miejsca na wyrażenie siebie, swojej złości, tudzież na postawienie granic— mówi dr Cysarz.
Migrena poza pracą
Ale czy rzeczywiście zawsze ciało daje nam znaki, gdy coś jest nie tak z relacją? Może to przekonanie bywa zdradliwe?
— Zwykle jednak ciało reaguje — potwierdza dr Daniel Cysarz. Czasem dopytuje pacjentów: „czy kiedykolwiek ciało pana/panią oszukało?”. — I po przemyśleniu okazuje się, że nigdy. I faktycznie ciało nas nie oszukuje. Zawsze na coś ważnego zwraca nam uwagę.
Choć niektórzy nie chcą przyjąć do wiadomości, że związek nie jest zdrowy. I regularne migreny przypisują niezmiennie swojej ciężkiej pracy, nadgodzinom itd. — Owszem, często próbujemy tę rzeczywistość racjonalizować, szukając innych uzasadnień. Ale jeśli ktoś odczuwa migrenę w związku z pracą, to głowa nie będzie go bolała w czasie urlopów i przerw świątecznych. A jeśli podczas urlopu z mężem czy żoną migreny się nasilają, być może coś jest na rzeczy — kwituje dr Cysarz.
Antek (35 l.) nazywa siebie pracoholikiem. Ucieka w pracę, od kiedy zaręczył się z Kamilą. Od czterech lat. Właściwie to zmusiła go do tych zaręczyn sytuacja. Nie chciał zachować się jak jego własny ojciec, który uciekł od ciężarnej partnerki, a potem był nieobecnym rodzicem. Antek nie kryje, że zaliczyli z Kamilą wpadkę.
Ale czuje, że zrobił właśnie to, co powinien. Mimo że chwilę wcześniej szykował się do zerwania, na wieść o ciąży został. Nawet wręczył pierścionek. Na razie nie mają ślubu, choć Kamila i jej rodzina naciskają. Na świecie jest przecież synek. Antek wymawia się wciąż brakiem czasu, pieniędzy, no i pracoholizmem.
Jest mu w domu źle. Kamila nudzi go, irytuje. Wkurza go, że partnerka nie chce pracować, całymi dnami siedzi w telefonie, ciągle chodzi na paznokcie i zabiegi. Żeby jeszcze zajmowała się synkiem, ale nie. Młody chodzi do przedszkola, a potem opiekę nad nim przejmują babcie. Antek wraca do domu późno. Padnięty, zniechęcony. Śpi fatalnie. Zdarzają mu się ataki paniki: woła na pomoc Kamilę, która często go wyśmiewa. Czasem Antka kłuje coś w sercu, ale boi się iść do kardiologa. Matka prosi go, aby poszedł się przebadać, bo wypadają mu włosy, ma przekrwione oczy i brak apetytu. Bardzo schudł. Antek tłumaczy, że to wszystko przez nadmiar pracy, ale matka wie swoje. Kiedyś szepnęła, żeby nie brał ślubu, bo związek mu nie służy. Wybiegł z jej mieszkania, urażony. A potem popłakał się w samochodzie i wrócił do synka oraz Kamili (nawet na niego nie spojrzała, oglądała reality show przez kilka godzin). Godzinę potem zaliczył potężny atak paniki i ostre kłucie serca.
Granice przekroczone
Do seksuologów regularnie trafiają osoby, które mają różne dysfunkcje związane z życiem erotycznym. I kobiety, i mężczyźni.
— Wcześniej często już odwiedzili urologa, ginekologa, androloga, endokrynologa, lekarza ogólnego i tak dalej. Niektórzy lekarze kierują pacjentów do seksuologa czy psychoterapeuty, bo wiedzą, że problem może tkwić w emocjach, psychice — objaśnia dr Daniel Cysarz.— I rzeczywiście okazuje się, że dana dysfunkcja seksuologiczna (jak dyskomfort w czasie aktu seksualnego, a czasem bardzo poważny, przewlekły ból) jest informacją płynącą z ciała, że coś niepokojącego dzieje się w związku. Jak choćby to, że nasze granice są przekraczane, robimy coś, na co nie mamy sami zgody. Niestety, w gabinecie często słyszę, że ten seks uprawiamy nie do końca w zgodzie ze sobą i ze swoimi potrzebami. Co przejawia się choćby brakiem podniecenia, bólem, dyskomfortem.
Co zatem może zrobić osoba, odczuwająca bóle i dolegliwości, która podejrzewa, że to somatyzacja? Do jakiego specjalisty należy się udać?
Dr Daniel Cysarz odpowiada: — Zawsze najpierw warto iść do lekarza pierwszego kontaktu. Trzeba sprawdzić wszelkie objawy pod kątem zdrowia. Potem można zgłosić się do konkretnych specjalistów, aby wykluczyć schorzenia i choroby: kardiolog, ginekolog, urolog, dermatolog, reumatolog itd. Jeśli jednak dany specjalista i przeprowadzone badania niczego nie wykażą, wskazane są konsultacje psychoterapeutyczne, seksuologiczne i psychologiczne.