Historia nie tworzy literatury sama – potrzebuje ludzi i miejsc. Gdańsk buduje środowisko, w którym czytanie, pisanie i tłumaczenie stają się wspólną pracą instytucji i twórców.
To, co w Gdańsku najciekawsze, dzieje się pomiędzy instytucjami. Zamiast tworzyć osobne „królestwa kultury”, konkurujące o budżety i widoczność, miasto wspiera sieciowe myślenie. Instytut Kultury Miejskiej (IKM) to organizator festiwali oraz działań edukacyjnych dla dzieci i młodzieży, również ważnych programów badawczych dotyczących kultury w mieście i zagadnień związanych z ekologią (jest też partnerem międzynarodowej inicjatywy Turning the Tide). Wojewódzka i Miejska Biblioteka tworzy programy edukacyjne i kluby dyskusyjne w dzielnicach, Europejskie Centrum Solidarności prowadzi projekty literackie i dokumentacyjne związane z ludzkimi historiami, a Nadbałtyckie Centrum Kultury realizuje spotkania i rezydencje artystyczne.
Do Gdańska przyjeżdżają pisarze, poeci i tłumacze, by tworzyć książki o mieście, przekłady jego historii lub teksty inspirowane spotkaniami z mieszkańcami. Jedni zostają krótko, inni wracają po latach. Są też twórcy działający tu od dawna, którym stypendia pomagają dokończyć książki, prowadzić badania i rozwijać przekłady związane z regionem
Rezydent w Gdańsku nie pracuje za zamkniętymi drzwiami. Pisze, ale też spotyka ludzi, czyta swoje teksty w szkołach, rozmawia z mieszkańcami dzielnic. Często to właśnie rozmowy uruchamiają temat: historia jednej ulicy, wspomnienie migrantki, opowieść o stoczni lub lokalnym języku. W efekcie literatura powstaje nie w oderwaniu od miasta, lecz we współpracy z nim. Tak rozumiane pisanie staje się procesem dzielonym z odbiorcami, rodzajem wspólnej pracy nad tym, jak opowiedzieć Gdańsk.
Nowa przestrzeń dla słowa
Egzaminem dla tej współpracy będzie Dom Literatury w Gdańsku – nowa instytucja, która ma spiąć istniejące działania i nadać im centrum. Nie powstaje on jako osobna wyspa, lecz jako węzeł ekosystemu. Dom Literatury w Gdańsku będzie pielęgnować bogate literackie dziedzictwo Gdańska i rozwijać je w dialogu z twórczością pisarzy związanych z miastem, tych uznanych, takich jak Stefan Chwin, Paweł Huelle, Aleksander Jurewicz, Günter Grass czy Stanisława Przybyszewska, jak i tych, których dorobek wymaga opracowania i popularyzacji, np. formacji poetyckiej działającej w latach 70. XX wieku pod nazwą Grupa Sytuacyjna Poetów i Artystów „Wspólność”.
W nadchodzących latach miasto położy szczególny nacisk na obchody stulecia urodzin związanych z Gdańskiem noblisty Güntera Grassa oraz wybitnej humanistki Marii Janion.
Prezydent Aleksandra Dulkiewicz podkreśla rolę Domu jako przestrzeni wspólnotowej: – Widzę Dom Literatury jako otwarte serce literackiego Gdańska – miejsce, które pozwoli twórcom rozwijać skrzydła, mieszkańcom spotykać się z literaturą w sposób żywy, dostępny i bliski codzienności, a jednocześnie jako przestrzeń dialogu, edukacji i twórczej odwagi, w której lokalne opowieści łączą się z międzynarodową perspektywą.
W nowej siedzibie – w zabytkowym Domu Dobroczynności i Sierot – literatura będzie miała zaplecze spotkań i pracy, nie wyłącznie reprezentacji. Odremontowany budynek z salą wielofunkcyjną, częścią rezydencyjną i księgarnią ma znów służyć mieszkańcom, tym razem w odmiennym wymiarze – jako przestrzeń współtworzenia kultury. Jak podkreśla
Elżbieta Foltyniak, dyrektorka Domu Literatury w Gdańsku: – Przywracamy zabytkowy budynek mieszkańcom, wzbogacając go o nowe funkcje i możliwości. Literaturze dajemy wreszcie dach nad głową.
Trzon gdańskiego ekosystemu tworzą nie tylko instytucje, ale też małe ośrodki kultury – księgarnie i biblioteki. Organizują spotkania, premiery, kluby czytelnicze, warsztaty i debaty, często inicjując pomysły na teksty. Rozmowy w bibliotekach później wracają jako książki, audycje czy projekty edukacyjne.
Miasto tworzone przez ludzi
Taka współpraca sprawia, że mieszkańcy nie są odbiorcami usług, lecz uczestnikami życia literackiego. Ekosystem gdański działa w praktyce: twórcy, tłumacze, bibliotekarze, organizacje społeczne, uczelnie i instytucje nie konkurują ze sobą o uwagę, ale wymieniają się zasobami i wspólnie budują pejzaż czytania. Elżbieta Foltyniak zauważa, że w tym modelu to ludzie tworzą miasto literatury, a nie tytuł: – Literacki Gdańsk to ekosystem czytelników, autorek i autorów oraz instytucji, które od lat tworzą krajobraz miasta. Dzięki nim możemy mówić: „Mieszkam w Gdańsku, Mieście Literatury UNESCO”