Niepokoje, nadmierne obawy, frustracje budują negatywny obraz lęku, którego wszyscy wolą unikać. A co, jeśli spojrzymy na lęk w inny sposób? Co, jeśli nauczymy nasze dzieci rozumieć swoje lęki i stawiać im granice? Spróbujmy, bo warto!
„Mamo, ale tam jest ciemno! Boję się”. „Nie chcę iść sam. Tam jest potwór!”. Każdy z nas czasem się boi, ale nie lubimy tego uczucia. Świat widziany z perspektywy lęku jest zagrażający i niepewny. Dosłownie straszny. Lęk potrafi szybko sprawić, że czujemy się mali i bezsilni. I dlatego dzieci, zdobywając umiejętność radzenia sobie z lękiem, rozwijają poczucie własnej wartości i zaufanie do swoich działań. Poczucie sprawczości, że potrafię i mogę zapanować nad emocjami, to uczucie, które dodaje siły bez względu na wiek.
Stan podwyższonej gotowości
Cofnijmy się do ostatniej sytuacji, w której jako dorośli odczuwaliśmy silny lęk. Przywołajmy ją w pamięci. Zobaczmy tak dokładnie, jak to tylko możliwe. I co się okazuje? W pierwszej kolejności możemy opisać ogólne powody tej sytuacji, np.: „Na skrzyżowaniu nagle z drogi z boku wyjechał samochód. Obawiałam się, że nie wyhamuje na czas i uderzy w nas”; „Było już późno, Maciek jeszcze nie wrócił do domu, a nie mogłam się do niego dodzwonić”.
Nasza pamięć opisuje detale, które wprowadziły nas w stan podwyższonej gotowości. Uruchomiony alarm odczuwamy całym sobą. Ciało reaguje nagłym przyśpieszeniem pulsu, szybkim biciem serca, suchością w ustach. Wszystkie potrzeby fizjologiczne zostają wstrzymane, bo trwa alarm i to jest teraz dla organizmu najważniejsze. Myśli (sfera poznawcza) koncentrują się na sytuacji. Szybko ujawniają się pytania, które możemy nazwać podszeptami myśli, np. „A co, jeśli?”; „A gdyby tak?”; „A może?”. Podszepty nie są prawdą. Myśli to nie fakty. Pomimo to potrafią bardzo zaprzątnąć głowę i przestraszyć straszliwą wizją.
Jako dorośli mamy już swoje doświadczenia i nauczyliśmy się radzić sobie w takich sytuacjach, chociaż zdecydowanie wolimy zbyt często nie odczuwać lęku. Jednak lęk nie jest naszym wrogiem. Chociaż tak go właśnie traktujemy, to właśnie lęk ostrzega nas przed zagrożeniem, podpowiada: przygotuj się, bądź gotowy. Psycholog Lawrence J. Cohen, autor metody Playful Parenting oraz książek „Rodzicielstwo przez zabawę” i „Nie strach się bać”, podkreśla, że „lęk ma też swoją pozytywną stronę. Odrobina lęku jest niezbędna dla naszego zdrowia psychicznego, sukcesu w życiu, a nawet przetrwania. Zdrowa dawka lęku pozwala nam uniknąć zagrożenia, podjąć zdecydowane działania i osiągnąć szczyt naszych możliwości”. Czy faktycznie potrafimy tak postrzegać lęk? I czy jako dorośli umiemy pokazać dzieciom, że lęku nie należy się bać? To ważne pytania.
Lęk warto usłyszeć
Lęk nie jest trudny, ale bycie w lęku bywa dość trudne. Ba! Rozmowy o lękach, szczególnie dziecięcych, wydają się nie lada wyzwaniem. Chociaż odczuwanie lęku jest naturalne, to trudniej nam o nim porozmawiać, bo od razu go oceniamy. I, co gorsza, często dochodzimy do błędnego wniosku – że przecież nie ma się czego bać. Patrzymy na dziecięcy lęk z perspektywy dorosłego. To błąd. Wydaje się nam, że jeśli pokażemy dziecku, że nie ma pod łóżkiem złego potwora albo że ta dziwna postać przy oknie to jedynie krzesło z przewieszoną bluzą, to przegonimy strach. Niestety, takie działania są nie tylko nieskuteczne, ale mogą być też krzywdzące dla rozwoju emocjonalnego. Warto pamiętać, aby unikać takich słów, które wartościują lęk jako nieuzasadniony, błahy czy niepotrzebny. Jeśli rodzice zapewniają, że niczego się nie boją, a lęki to słabość, to dzieci przejmą właśnie takie przekonanie. Być autentycznym to ważne wyzwanie. Pisze o tym Brené Brown: „Uwaga, jeśli ze względu na bezpieczeństwo zrezygnujemy z naszej prawdziwości, możemy ucierpieć z powodu lęku (…). Tak, nasza prawdziwość może wywołać niepokoje w otoczeniu, ale w ostatecznym rozrachunku skorzystają na niej ci, których najmocniej kochamy”. Dzieci uważnie obserwują dorosłych. Poprzez ich słowa i zachowania uczą się, jak reagować na określone sytuacje, a także jak odczuwać swoje emocje.
Nie warto używać zwrotów, które oceniają dziecięcy lęk jako niezasadny, czyli np.: „Tu się nie ma czego bać, kochanie”; „Taki duży, a takie tutaj strachy, no co ty!”; „Ej, nie przejmuj się. Będzie dobrze. Nie ma się co bać”; „Weź już przestań, opanuj się”; „Nic się nie stało”; „Znowu przesadzasz”.
Jeśli dziecko uczy się o swoich emocjach poprzez takie słowa, po pewnym czasie zwątpi w swoje odczucia (bo przecież „nie wolno mi się bać”) lub będzie przed nimi uciekać („nie wiem, co czuję, to powiem, że jest OK”). A przecież to zaufanie do swoich emocji oraz akceptacja faktu, że mam do nich prawo, przekładają się na kształtowanie odporności psychicznej. Zamiast negować powody ujawniania się lęku, warto pokazać, jak go zrozumieć. Warto odważyć się na bycie autentycznym dorosłym w doświadczaniu emocji.
Lęk chce porozmawiać
Lęk bywa odbierany jako emocja trudna do odczuwania i dlatego tak ważne jest, aby otwarcie o nim rozmawiać. Odczuwania lęku można i warto się nauczyć. Nie chodzi jednak o to, aby przestać się w ogóle bać, ale wręcz odwrotnie, aby świadomie pozwolić sobie na lęk i pozwolić dziecku na jego odczuwanie. Uważna obecność, czyli stan świadomego skupienia uwagi na doznawanych w danej chwili odczuciach, może stać się potężnym narzędziem do oswajania emocji. „Pomaga zauważyć, co się dzieje dokoła nas, gdy pojawia się lęk, np.: co myśli twój umysł, co odczuwa ciało, co robisz. Jeśli poświęcisz chwilę, by uważnie poobserwować swoje ciało, myśli, uczucia i działania, możesz powstrzymać lęk przed przejęciem kontroli nad tobą” – zauważa Amy Nasamran, psycholog specjalizująca się w pracy z dziećmi i ich rodzinami.
Podobnego zdania jest psycholog Margaret Wehrenberg, która wskazuje, że większa uważność, a także związany z nią świadomy, uważny i pełen skupienia oddech pobudzają określone części mózgu, które mogą w inny sposób zinterpretować doświadczane przez dziecko emocje. Czy zmienia się sytuacja, która wywołuje lęk? Nie, ale zmienia się sposób, w jaki na tę sytuację reaguje dziecko. Nie możemy wyeliminować wszystkich zagrożeń i utrudnień, jakie niesie życie, ale możemy pokazać, jak z nimi postępować.
Od uważności do oswojenia lęku
Uważność można ćwiczyć poprzez zabawy i gry. Przykładem może być zabawa „Raz, dwa, trzy, Baba-Jaga patrzy!” albo wszelkie ćwiczenia obrazkowe, na których maluch znajduje określone szczegóły (jedno z ćwiczeń znajduje się w ramce).
Uważność pomaga dziecku wsłuchać się w swój lęk oraz dostrzec reakcje, jakie płyną z ciała, gdy się pojawia. Możemy „odkryć lęk”, dostrzec połączenie pomiędzy sytuacją, myślami, reakcjami a zachowaniem. Dzięki temu łatwiej jest zobaczyć pierwsze objawy lęku. Lęk nie zagraża, jeśli stanie się zrozumiały.
Jak wprowadzić to wszystko w życie? Odpowiedź jest tylko jedna: stopniowo. Krok po kroku. Oswajanie lęku to nie jest jednorazowa rozmowa, ale pewna postawa, która stwarza przestrzeń na:
1) odczuwanie emocji: „Widzę, że coś się dzieje, kochanie. Co czujesz?”;
2) rozmowę o niej: „Oj, każdy ma prawo się przestraszyć. To zrozumiałe, że się przestraszyłeś”; „Opowiedz mi, czego się boisz? Porozmawiajmy o tym”;
3) znalezienie ukojenia i sposobu na poradzenie sobie z emocją: „Wiem. Mam pewien pomysł. Co ty na to, aby poszukać tego potwora spod łóżka? Idę po latarkę i robimy nocną ekspedycję w poszukiwaniu, no właśnie… jak możemy nazwać tego potwora? Może Potworzastuś? Co myślisz? Jakie tu imię pasuje?”.
Zamiast oceniać lęk, warto posłuchać, co ma do powiedzenia, bo umiejętność identyfikacji, odczuwania i samoregulacji emocji jest jednym z fundamentów budowania stabilnej odporności psychicznej u najmłodszych.
Lęku jako emocji nie można za wszelką cenę unikać. Pracy z lękiem nie należy jednak sprowadzać do sformułowania, że należy go zaakceptować. Każdy lęk jest inny i każde dziecko może doświadczać go w odmienny sposób. Uczenie się, jak postępować z lękiem, jest formą zadbania o swój dobrostan, poczucie sprawczości. To fundamentalny element odporności psychicznej. Wyobraźmy sobie, że praca z lękiem jest jak budowanie mostów, za sprawą których nasze dziecko będzie mogło samo poruszać się po świecie. Lęk nie będzie już samotną wyspą, lecz krainą, do której nie obawiam się zawitać, w której wiem, jak postępować, co robić, jak zadbać o siebie najlepiej.
Kamila Olga Stępień-Rejszel — psycholog, pedagog, nauczyciel akademicki, psychoterapeuta pracujący w nurcie terapii poznawczo-behawioralnej. Specjalizuje się w psychologii rozwoju dziecka. Na Facebooku: Kamila Olga Psychologia – codziennie wspiera rodziców i nauczycieli w lepszym rozumieniu świata dzieci i młodzieży