Seniorzy z zaburzeniami neuropoznawczymi wymagają specjalnej opieki. Jednak kluczowym wyzwaniem staje się tutaj kwestia aktywizacji. Odpowiednio dobrana może wspierać seniora w podtrzymaniu jego funkcji poznawczych i emocjonalnego dobrostanu.
Współczesna opieka nad seniorami żyjącymi z zaburzeniami neuropoznawczymi (powszechnie nazywanymi demencją) wiąże się z licznymi wyzwaniami. Wymagają one od opiekunów szczególnej cierpliwości i uważności. Trudność mogą stanowić zwłaszcza problematyczne dla otoczenia zachowania podopiecznego. W wielu przypadkach są one reakcją na niezaspokojenie konkretnych potrzeb, a ich przyczyna nie leży bezpośrednio w chorobie neurodegeneracyjnej (np. chorobie Alzheimera). Ze względu na postępujące zaburzenia neuropoznawcze senior często nie jest w stanie zakomunikować opiekunowi odczuwanego dyskomfortu. Nie rozumie również w pełni zmian, jakie zachodzą w jego funkcjonowaniu. W takiej sytuacji łatwiej przychodzi mu wyrażenie swojego stanu poprzez reakcje emocjonalne, takie jak pobudzenie, agresja czy całkowite wycofanie. Identyfikacja źródeł takich zachowań wymaga od opiekunów szczególnej wrażliwości na wysyłane sygnały. Przyczyny zachowań reaktywnych mogą być złożone i różnorodne. Należą do nich: odczuwany ból fizyczny (np. ból zęba), rozwijająca się infekcja, zaburzone poczucie bezpieczeństwa czy ograniczenie decyzyjności. Również brak zajęcia lub nuda.
Newsweek Psychologia.
Foto: Materiały prasowe
Waga zajętości
Ann Wilcock, uznana teoretyczka w dziedzinie terapii zajęciowej i promotorka idei aktywnego starzenia się, podkreślała, że zajęcie jest nieodłącznym elementem ludzkiego istnienia i ma fundamentalne znaczenie dla naszego zdrowia i jakości życia. Partycypacja w codziennych aktywnościach, czy to w sferze zawodowej, rodzinnej, społecznej, czy rekreacyjnej, jest istotnym czynnikiem wpływającym na poczucie celu w życiu. Długotrwała bezczynność może prowadzić do poczucia bezsensowności, a nawet stanów depresyjnych. Ta prawidłowość nie zmienia się wraz z wiekiem – seniorzy podobnie jak osoby młodsze wykazują potrzebę uczestniczenia w interesujących dla nich aktywnościach. W przypadku osób żyjących z zaburzeniami neuropoznawczymi realizacja tej potrzeby staje się jednak wyzwaniem, ponieważ często nie potrafią one samodzielnie inicjować ani organizować zajęć. Kluczową rolę w tym kontekście odgrywają opiekunowie oraz bliscy, którzy poprzez odpowiednio dobraną aktywizację mogą wspierać seniora w podtrzymaniu jego funkcji poznawczych i emocjonalnego dobrostanu.
Pojawia się zatem pytanie: na czym powinna opierać się odpowiednio dobrana aktywizacja? W poszukiwaniu odpowiedzi warto odwołać się do teorii dr. Camerona Campa, twórcy opracowanej w latach 90. XX w. metody Montessori Senior. Bazuje ona na zasadach pedagogiki Marii Montessori, zaadaptowanych do potrzeb seniorów z zaburzeniami neuropoznawczymi. Metoda ta podkreśla znaczenie aktywności mających dla seniora sens i dopasowanych do jego indywidualnych potrzeb oraz możliwości, co sprzyja większemu zaangażowaniu. Kluczowe jest zatem rozpoznanie i wykorzystanie zachowanych umiejętności seniora, a nie koncentrowanie się na jego deficytach. Aktywności powinny mieć odpowiednio dopasowany stopień trudności – wystarczająco wymagający, by podtrzymywał zainteresowanie, ale jednocześnie na tyle przystępny, by nie prowadził do frustracji. Przy doborze odpowiedniej aktywności równie ważna jest znajomość historii życia osoby starszej – jej zawodu, pasji, a także czynności sprawiających jej kiedyś przyjemność. Bliscy opiekunowie zazwyczaj mają taką wiedzę i mogą ją wykorzystać przy doborze właściwych zajęć. Istotne jest tu indywidualne podejście oraz zapewnienie warunków sprzyjających zachowaniu jak największej samodzielności podopiecznego.
Pomaganie z sensem
Regularne angażowanie seniorów z zaburzeniami neuropoznawczymi w aktywności wiąże się z różnymi trudnościami. Opiekunowie rodzinni, doświadczający znacznego obciążenia psychofizycznego oraz wypalenia związanego z długotrwałą opieką, często dysponują ograniczonymi zasobami czasowymi i emocjonalnymi, niezbędnymi do systematycznego planowania oraz realizacji działań aktywizujących. Pomocne w tym przypadku jest angażowanie seniora w codzienne obowiązki domowe, których organizacja nie wymaga dużego nakładu czasu, a jednocześnie przynosi wielowymiarowe korzyści. Proste czynności, takie jak nakrywanie do stołu, wycieranie naczyń, sortowanie prania czy zamiatanie, pozwalają seniorowi poczuć się potrzebnym, co pozytywnie wpływa na jego samopoczucie i może zapobiec poczuciu bezsensowności, zwłaszcza jeśli te zostaną przedstawione w formie prośby o pomoc. Co istotne, systematyczne zaangażowanie w tego typu aktywności ma również korzystny wpływ na utrzymanie sprawności poznawczej i fizycznej.
Senior może odnaleźć się w wykonywaniu obowiązków domowych, zwłaszcza jeśli były one w przeszłości stałym elementem jego codziennego życia. Osoba, która przez wiele lat przygotowywała posiłki dla swojej rodziny, pomimo występujących u niej zaburzeń neuropoznawczych, z dużym prawdopodobieństwem będzie w stanie wykonywać podstawowe zadania kuchenne, takie jak krojenie czy obieranie warzyw. Tego typu umiejętności często pozostają zachowane dzięki wykorzystaniu pamięci proceduralnej odpowiedzialnej za automatyzację czynności nabytych w wyniku wielokrotnych powtórzeń. Pamięć ta, w przeciwieństwie do pamięci deklaratywnej, może utrzymać się w dobrym stanie nawet w zaawansowanym stadium choroby neurodegeneracyjnej, co pozwala seniorowi na wykonywanie znanych mu wcześniej działań pomimo pogłębiających się deficytów poznawczych. W praktyce jednak bywa tak, że opiekunowie, kierując się troską o podopiecznego, ograniczają jego udział w codziennych obowiązkach domowych. Obawy o bezpieczeństwo bliskiego, chęć chronienia go przed nadmiernym wysiłkiem, a niekiedy również unikanie dodatkowych przedsięwzięć związanych z poprawianiem efektów jego pracy sprawiają, że rezygnują z angażowania go w tego typu aktywności. Jednak ograniczenie seniorowi możliwości uczestniczenia w życiu rodzinnym, w tym wykonywania prostych obowiązków domowych, może przyczyniać się do pogorszenia jego stanu zdrowia.
Terapeutyczna aktywizacja
Jeśli opiekunowie dysponują odpowiednimi zasobami emocjonalnymi i są w stanie wygospodarować czas na planowanie bardziej ukierunkowanych działań, mogą oprócz prostych czynności domowych rozważyć także wprowadzenie aktywności o charakterze terapeutycznym. Tego rodzaju działania nie tylko wspierają funkcje poznawcze i manualne, ale przede wszystkim przyczyniają się do poprawy samopoczucia seniora oraz sprzyjają tworzeniu jego więzi z opiekunem. Pomocne będzie tu wprowadzenie pomocy terapeutycznych (takich jak puzzle, układanki czy gry słowno-obrazkowe) dostosowanych do możliwości osób z zaburzeniami neuropoznawczymi. Ważne, aby wybierane materiały miały „dorosłą” szatę graficzną. Gry oraz inne materiały wspomagające terapię seniorów powinny zawierać czytelne grafiki lub fotografie pozbawione infantylnego charakteru. Seniorzy, mimo swoich ograniczeń, pozostają osobami dorosłymi i zasługują na traktowanie z szacunkiem i adekwatnością do ich wieku.
Istotne jest także, aby podopieczny nie pozostawał sam podczas wykonywania zadania, ponieważ jego uwaga może łatwo się rozproszyć lub może on zapomnieć, jaki jest jego cel. W sytuacjach, gdy senior odmawia udziału w zajęciach proponowanych przez opiekuna, pomocne może okazać się zaangażowanie w nie wnuków lub innych osób z otoczenia, których obecność często okazuje się bardziej motywująca.
Alternatywną formą domowej aktywizacji seniorów są też zajęcia arteterapeutyczne z obszaru sztuk wizualnych, takich jak malarstwo, rysunek lub kolaż. Tak jak w przypadku pomocy terapeutycznych, również w arteterapii należy unikać infantylizacji, dostosowując metody pracy do wieku osoby starszej. Arteterapia dla takich osób różni się od tej przeznaczonej dla dzieci, zarówno pod względem technik, jak i rodzaju używanych materiałów. Właściwe podejście pozwala na pełniejsze zaangażowanie seniora w proces twórczy, wspierając jego samodzielność i wzmacniając poczucie własnej wartości. Część opiekunów może mieć obawy, że takie działania wymagają od podopiecznego talentu plastycznego. Tymczasem w arteterapii nie liczy się efekt wizualny, lecz sam proces tworzenia, który może być dla uczestnika źródłem radości i satysfakcji. Proces ten, obejmujący wybór kolorów, mieszanie farb, nakładanie ich i budowanie kompozycji, pobudza funkcje poznawcze (m.in. uwagę, funkcje wykonawcze czy wzrokowo-przestrzenne). Działania plastyczne dostarczają stymulacji sensorycznej, co jest szczególnie ważne dla seniorów na co dzień mających ograniczony kontakt z różnorodnymi bodźcami zmysłowymi. Co równie istotne, tego typu aktywizacja działa uspokajająco na seniora. Wyraziste kolory i ruch pędzla prowadzą do relaksacji, a także pomagają odwrócić uwagę od codziennych zmartwień, lęków czy bólu. Dobrym przykładem zajęć, które pozwalają seniorowi wyrażać siebie, jest tworzenie kolażu. To forma aktywności niewymagająca zdolności manualnych ani specjalistycznych materiałów. Praca ze zdjęciami wyciętymi z czasopism to dobry punkt wyjścia do rozmowy o tym, co dla seniora ważne i budzi w nim emocje. Taka forma ekspresji jest szczególnie cenna, gdy senior ma trudności z komunikacją werbalną. Tworząc kolaż, może „opowiedzieć” o sobie za pomocą obrazów, a to wzmacnia jego poczucie wartości i tożsamości.
Świadome wprowadzanie zasad aktywizacji w codziennej opiece nad seniorem nie tylko poprawia jakość jego życia, ale i może realnie odciążyć opiekuna, zmniejszając liczbę trudnych sytuacji i zachowań reaktywnych ze strony podopiecznego. Warto pamiętać, że celem takich działań nie powinna być wyłącznie poprawa funkcji poznawczych. Kluczowe jest, aby proponowane aktywności były angażujące i dawały seniorowi poczucie sensu. To właśnie w chwilach zaangażowania funkcje poznawcze wzmacniają się naturalnie, jako efekt uboczny, a nie priorytet. Budowanie relacji z opiekunem, poczucie sprawczości i kompetencji, a przede wszystkim radość seniora, stanowią najważniejszą wartość w procesie aktywizacji.
