Kleopatra złą kobietą była? „Nie ma w niej za grosz erosa”

— Ich pierwsze spotkanie miało miejsce w Rzymie. Kleopatra przebywała tam w latach 46-44 p.n.e. Wiemy, że wielu znanych obywateli przybywało na rozmowy z królową Egiptu i nie mogło to ominąć także Marka Antoniusza.

Zostali kochankami, ale czy wzięli też ślub?

— Z perspektywy rzymskiego prawa wydaje się to niemożliwe. Antoniusz był już mężem Oktawii, a wielożeństwo w Rzymie było nielegalne. Choć ślub idealnie komponuje się z narracją o tym, że barbarzynka przejęła nad nim władzę, a Antoniusz de facto wypowiedział posłuszeństwo swojemu państwu.

Według Plutarcha Kleopatra wykorzystała Antoniusza, próbując poradzić sobie w sytuacji, w której Egipt mógł istnieć wyłącznie dzięki wsparciu Rzymu.

— Ona musiała grać. Pamiętajmy, że po śmierci ojca Kleopatra współrządziła ze swoim młodszym bratem, Ptolemeuszem XIII, którego zgodnie ze zwyczajem tamtejszej monarchii poślubiła. Chłopiec miał 10 lat, ale na nieszczęście Kleopatry miał też potężnych protektorów: eunucha Pothejnosa, retora Theodetesa z Chios i Achillasa, dowódcę całej armii egipskiej. Po trzech latach wspólnego panowania rodzeństwa wyrzucili Kleopatrę, a za pomocą chłopca rządzili całym państwem. Wtedy pretensje Kleopatry do tronu wspomógł Juliusz Cezar. Ostatecznie i sam Ptolemeusz XIII, i jego stronnicy ponieśli śmierć lub uciekli. Juliusz Cezar nawiązał wtedy romans z Kleopatrą, a owocem związku był Ptolemeusz XV, zwany po ojcu Cezarionem. Wszystkie źródła pokazują, że Kleopatra nie miała wyboru. Była zręcznym, rasowym politykiem i umiała kalkulować.

Prawdą jest, że rządziła twardą ręką, ale był to sposób typowy dla Ptolemeuszy. Warto chociażby wspomnieć o zabójstwie Ptolemeusza XIV — jej drugiego brata, którego również poślubiła i z którym współrządziła do 44 r. p.n.e. Jakkolwiek strasznie to zabrzmi, wszystkie mordy wykonane na zlecenie Kleopatry należałoby jednak uznać za realizację warunków gry obowiązujących typowego monarchę w antyku. W tamtym czasie, jeśli ktoś chciał rządzić, musiał być zdolny do tego, żeby pobrudzić sobie ręce.

A czy Kleopatra była zdolna też kochać?

— Jest taka kanoniczna scena u Plutarcha — moment, w którym Kleopatra tłumaczy się w Aleksandrii przed Oktawianem, zrzucając całą winę za wojnę egipsko-rzymską na Antoniusza. Ona ma pokazywać, że nawet w obliczu śmierci osoby, którą miała tak bardzo kochać, przede wszystkim myślała o przeżyciu i nie miała w sobie nic z romantycznego wizerunku kobiety, która jest w stanie w imię miłości pójść z ukochanym na dno.

Według Plutarcha Kleopatra wykorzystała swój wdzięk do zdobycia starszego od siebie o wiele lat mężczyzny, jakim był Antoniusz, uwiodła go, a następnie zniszczyła. Powiedzmy sobie szczerze — on nie znosił Kleopatry. Uważał ją za kobietę barbarzyńską, która doprowadziła do upadku władcy tamtejszego świata.

Ale wiele późniejszych dzieł nadal pokazuje Kleopatrę jako tę złą. Niesamowicie inteligentną i piękną, ale też wyrachowaną i bezwzględną. Jak film „Kleopatra” z Elizabeth Taylor. Jest tam moment, gdy po bitwie pod Akcjum Kleopatra nakazuje przekazać Antoniuszowi, że popełniła samobójstwo. Czy można w tak okrutny sposób oszukać kogoś, kogo naprawdę się kocha?

— Ten film jest dość bliski temu, jak antyczni widzieli te postaci. Wiemy, że w związku z informacją o śmierci Kleopatry Antoniusz też chciał umrzeć. Uznał, że kobieta wyprzedziła go w odwadze — tak miał określić jej rzekome samobójstwo.

Po bitwie pod Akcjum pętla na szyjach kochanków zaczęła się zaciskać. Syn Cezara odrzucił propozycje składane przez posłów Antoniusza i Kleopatry i po zimie wyruszył z wojskami do Egiptu. Po porażce wojsk pod murami Aleksandrii zrozpaczony Antoniusz wyrzucał Kleopatrze, że to przez nią ostatecznie przegrał całą wojnę. Kleopatra przerażona jego gniewem miała schronić się w grobowcu, po czym wysłać do niego posłańca z informacją, że odebrała sobie życie. Poruszony tą informacją Antoniusz kazał przebić się mieczem niewolnikowi o imieniu Eros. To jest taka zabawa Plutarcha: Antoniusza ma zabić miłość.

Ale Eros nie zgadza się na zabicie Antoniusza, więc ten sam przebija się mieczem. Niestety nieumiejętnie. A zanim skończy konać, dowie się, że Kleopatra jednak żyje.

— Dla rzymskich żołnierzy zabicie się w ten sposób, często po klęsce, było typowym sposobem kończenia życia. Te miecze — gladiusy — były krótkie, ale faktycznie można to było zrobić nieumiejętnie i tak jak Antoniusz powoli się wykrwawiać. Na skutek powolnej śmierci mógł jednak zostać jeszcze zaniesiony do Kleopatry i się z nią pożegnać.

Ale dlaczego on nie był na nią wściekły?

— Plutarch uważa, że zły eros oślepia i zmienia się w czystą namiętność, która odbiera racjonalność. Więc można patrzeć na Antoniusza, który jest dosłownie ogłupiony miłością.

Finalnie Kleopatra też się zabija — prawdopodobnie trucizną lub dając się ukąsić wężowi — i zdaje się, że to jest jedyny z jej czynów, który budzi szacunek Plutarcha.

— Tak, mimo że jej nie lubił, był w stanie docenić jej samobójstwo, które uznał za czyn heroiczny. Uniknęła upokorzenia, jakim byłby udział w pochodzie triumfalnym Oktawiana, po którym zresztą ostatecznie i tak zostałaby ­zamordowana.

Podczas takich pochodów rzymski wódz nie tylko sławił swoje zwycięstwo, ale także pokazywał zdobyte skarby oraz pojmanych wrogów. To właśnie przywódcy podbitych ludów byli największą chlubą triumfatora. Kleopatrę czekałoby to samo. Dla antycznych samobójstwo mogło być przejawem wielkiej odwagi. Szczególnie gdy dokonała go kobieta.

Może warto też zaznaczyć, że mimo całej zajadłości i nienawiści wcześniej wspomnianego Plutarcha do Kleopatry umiał on też docenić jej znajomość języków, a posługiwała się według niego naprawdę potężną ich liczbą.

A co, gdyby Kleopatra z Antoniuszem zamienili się płciami? Czy to nie zmieniłoby sposobu, w jaki patrzył na nich Plutarch?

— Na pewno duża część krytyki, jaka spadała na Kleopatrę ze strony wszystkich autorów, wynikała tylko i wyłącznie z tego, że była kobietą. A do tego jeszcze związała się z człowiekiem, który był pierwszą osobą w państwie. I ta właśnie osoba — najpotężniejszy Rzymianin — pozwoliła jej sobą rządzić.

Plutarch pisze w swoim dziele „Coniugalia praecepta” — czyli zaleceniach małżeńskich dla swoich uczniów, które miały im pomóc stworzyć dobry związek — że kobieta powinna zawsze pozostawać za plecami mężczyzny. Powinna się intelektualnie rozwijać i być na tym polu partnerką do dyskusji z mężczyzną — co nie jest takie oczywiste dla antyku — ale ostatecznie nie może zapominać, że to mąż jest głową rodziny.

Co jeszcze Plutarch pisał o kobietach?

— Nie zalecał im działalności publicznej, a nawet posiadania odrębnych przyjaciół. Kobieta powinna harmonizować swoje życie i charakter z mężem. Winna mówić przez męża, pozostać w domu i nie wychodzić z niego, gdy go nie będzie. Plutarch porównywał męża do króla, a żonę do poddanego. Był on jednak moralistą i idealistą, a jego opinie nie oznaczają, że kobiety w świecie antycznym nie opuszczały domostw bez opieki czy były całkowicie poddane męskiej władzy. Zarządzały rzeszami niewolników, pomagały mężom w interesach, były fundatorkami, organizowały na dworze wokół siebie intelektualistów, jak Julia Domna, a nawet rządziły de facto państwem, jak Julia Maesa. Dobrym przykładem jest tutaj także przypadek Apulejusza z Madaury. W dziele „Apologia” broni się on przed oskarżeniami o magię, za pomocą której miał usidlić bogatą wdowę, matkę swego przyjaciela. Kobieta w Rzymie po śmierci męża mogła dysponować pokaźnym majątkiem, więc oskarżenie młodego mężczyzny o bycie łowcą posagu nie dziwi.

Na marginesie, Plutarch pisał także, że kobiety nie powinny stosować ziół ani magii do przejęcia władzy nad mężczyzną, co też odnosi się do Kleopatry, która miała zdobyć władzę nad Antoniuszem właśnie dzięki zaklęciom. Jest to odwołanie do wyobrażeń o Egipcie jako świecie magii, czarowników i wiedźm.

Kleopatra była według Plutarcha wiedźmą?

— W pewnym sensie tak. Utożsamiała wszystko, co w Egipcie najgorsze, była projekcją fobii i stereotypów, które podzielali Rzymianie i Grecy. Grekom i Rzymianom Kleopatra i Antoniusz kojarzyli się właściwie głównie z piciem alkoholu i zabawami. Jest taki zbiór wierszy „Antologia palatyńska” i tam jest mowa o tym, że Kleopatra dysponowała ametystem, który pozwalał jej się nie upijać.

Oprócz udziału w bankietach mieli też razem wędkować, grać w kości oraz przebierać się za niewolników i ganiać po całej Aleksandrii, wygłupiając się. Kiedy Antoniusz ćwiczył szermierkę, Kleopatra obserwowała go i podziwiała. Na pewno przesiadywali też razem w Muzejonie, gdzie słuchali wykładów.

Co wiemy o Oktawii?

— Według Plutarcha była typową idealną żoną. Małżonką, która nie chciała brać rozwodu z Antoniuszem nie dlatego, że tak go kochała, ale dlatego, że bała się o przyszłość Rzymu i chciała uniknąć wojny domowej. Zresztą słusznie, bo wyrzucając siostrę Oktawiana z domu, Antoniusz musiał doprowadzić do konfliktu z jej bratem.

Oktawia jest określana słowem „Kala” — to jest piękność nie tylko fizyczna, ale i duchowa. Ona dała Antoniuszowi córkę Antonię, ale opiekowała się także dziećmi Antoniusza ze związku z poprzednią żoną, Fulwią, i nie uważała, żeby dzieci z poprzedniego związku były gorsze od jej własnych.

Związek z jedną osobą do końca życia był czymś pożądanym?

— Zdecydowanie, wiemy to z antycznych romansów, bardzo popularnej literatury, która była uderzająco podobna do współczesnych harlequinów.

Te historie zwykle zaczynały się od tego, że mężczyzna przypadkowo spotykał kobietę, np. będąc na rynku, i od razu się w niej zakochiwał. Dla antycznych miłość często była jak choroba. Nasz bohater dostawał więc gorączki, tracił apetyt i umiejętność koncentracji. Oczywiście próbował zdobyć kobietę. Gdy się to udawało, przez chwilę działała magia, ale później para była gwałtownie rozłączona, np. kobietę porywali piraci. Ostatecznie jednak wszystko kończyło się dobrze, a para żyła długo i szczęśliwie. W prawdziwym życiu bardzo częste były rozwody. Może dlatego właśnie w marzeniach, wyobrażeniach i literaturze ten motyw miłości romantycznej jest tak pociągający.

A jak w ogóle zawierano wówczas małżeństwa?

— Obie strony musiały wyrazić dobrowolną zgodę na małżeństwo i nie mogły być spokrewnione. Kobiety mogły wstąpić w związek, mając co najmniej 12 lat. Dla mężczyzny nie było legalnej granicy wieku, ale odbywało się to najczęściej, gdy miał powyżej 20 lat. Oczekiwano od nich posiadania potomstwa, a samo małżeństwo było postrzegane jako realizacja naturalnych potrzeb człowieka. Mężczyzna mógł swobodnie oddalić żonę. Kobieta również mogła rozwieść się z mężem, ale źródła podkreślają, że stroną inicjującą zazwyczaj był mąż.

Dlaczego się rozwodzono?

— Bo nie doczekano się potomka, bo mężczyzna znalazł inną kobietę, ze względów politycznych, czysto ­ludzkich…

A z powodu zdrad?

— Mężczyzna mógł zdradzać i nie było to źle widziane. Kobieta w żadnym wypadku. Dobrym przykładem jest ustanowienie w 17 r. p.n.e., a więc w czasach Oktawiana, Lex Iulia de adulteriis coercendis, które penalizowało zdradę żony, a nawet dawało narzędzia do karania jej kochanka. Właśnie na podstawie tego prawa sam Oktawian wygnał swoją córkę Julię, a także wnuczkę na wyspę. Prawo to jednak w żadnym razie nie dawało możliwości zdradzanej żonie do karania niewiernego męża.