Wydawałoby się, że taki drobiazg jak zmiana liczby godzin religii w szkole powinien być łatwy do przeprowadzenia. Ale ostatni wyrok TK Bogdana Święczkowskiego w tej sprawie pokazuje, jak silny jest opór przed ograniczeniem kościelnych przywilejów. A przecież rząd obiecał głębokie zmiany w stosunkach państwa z Kościołem. Paradoksalnie furtkę do ich realizacji mogą otworzyć dopiero rządy prawicy.
Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
Wśród licznych obietnic, z jakimi obecna koalicja obejmowała władzę, były też te związane z nowymi regulacjami stosunków między państwem i związkami wyznaniowymi. A zwłaszcza z jednym, dominującym w Polce Kościołem katolickim. Wydawało się, że stary model – oparty na koncepcji „przyjaznego rozdziału” Kościoła i państwa – ostatecznie skompromitował się jesienią 2020 r. (a przynajmniej po nieprawicowej stronie sceny politycznej), w trakcie wielkich protestów przeciw zaostrzeniu ustawy aborcyjnej przez Trybunał Julii Przyłębskiej.
Wybrzmiewające w ich trakcie żądanie liberalizacji przepisów o dostępnoci przerywania ciąży, było też żądaniem ograniczenia władzy Kościoła i jego wpływu na ustawodawstwo, sferę publiczną i politykę. Nikt nie miał bowiem wątpliwości, że prezes Przyłębska i jej polityczni patroni sprawę aborcji podjęli, by zaspokoić żądania części kościelnych środowisk, wspierających konsekwentnie Zjednoczoną Prawicę w latach 2015-23.
Rząd nie jest w stanie nawet zmniejszyć liczby godzin religii?
Jak z wieloma obietnicami rządu Tuska, szybko okazało się jednak, że o wiele łatwiej je złożyć niż zrealizować. Czołowi politycy koalicji 15 października nie pielgrzymują co prawda na uroczystości kościelne, by klękać przed kamerami, jak mieli to w zwyczaju liderzy PiS. Powstrzymano też strumień pieniędzy płynący do ojca Rydzyka. Jednak w wymiarze prawno-instytucjonalnym w relacjach państwa z Kościołem zmieniło się bardzo niewiele – i można wątpić, czy do następnych wyborów cokolwiek się zmieni. Rozwiązania uprzywilejowujące Kościół – znacznie bardziej niż wskazywałaby na to jego realna polityczna siła – są bowiem głęboko zakorzenione w polskim ustroju. Nawet gdyby obecna większość nie miała konserwatywno-kościelnej kotwicy w postaci PSL, trudno byłoby jej przeprowadzić zmiany oczekiwane przez wielu koalicyjnych wyborców.
Pokazuje to choćby kwestia religii w szkole. Barbara Nowacka od początku chce ograniczyć ich liczbę z dwóch do jednej godziny tygodniowo. Takie rozwiązanie popiera około 60 proc. Polaków. Kościół broni się przed tą redukcją, bo liczba godzin przekłada się na konkretne pieniądze wypłacane z budżetu księżom i świeckim katechetom.
W czwartek 3 lipca rozporządzenie MEN ograniczające od września liczbę godzin religii uznał za niekonstytucyjne Trybunał prezesa Bogdana Święczkowskiego. Według Trybunału (w składzie orzekającym byli, poza prezesem Krystyna Pawłowicz i Stanisław Piotrowicz), ignorując głos strony kościelnej, ministerstwo edukacji naruszyło przepisy prawa oświatowego. A to oznacza naruszenie zapisów konstytucji definiujących Rzeczpospolitą jako demokratyczne państwo prawa i zobowiązujących organy publiczne do działania w wyznaczonych przez prawo granicach.
Oczywiście status obecnego Trybunału Konstytucyjnego jako niezawisłego sądu jest wątpliwy, ze względu na zmiany wprowadzone przez PiS i obsadzenie części stanowisk sędziami dublerami. Obecny rząd po prostu nie przyjmuje do wiadomości jego orzeczeń. MEN na razie odpowiada, że to minister edukacji kształtuje szkolny program i rozporządzenie jest obowiązujące. Prawica i Kościół będą jednak miały teraz argument, że MEN „bezprawnie ogranicza religię w szkole”. A przecież ograniczanie liczby godzin religii – i w ogóle rządy Nowackiej w resorcie oświaty – już wcześniej nie podobały się PSL. Władysław Kosiniak-Kamysz wskazał nawet sprawę religii w szkole jako jedną z przyczyn porażki Rafała Trzaskowskiego w wyborach prezydenckich.
Gdyby stanowisko PSL znów przeważyło w koalicji i Nowacka wycofała się z rozporządzenia, to zwolennicy KO, Polski 2050 i lewicy, oczekujący zmiany relacji państwa z Kościołem, raz jeszcze zostaną z poczuciem wielkiej frustracji. A do tego z przekonaniem, że ten rząd nie jest w stanie nawet zmniejszyć liczby lekcji religii, więc na to, że wbrew Kościołowi zliberalizuje aborcję, wprowadzi związki partnerskie, czy zniesie Fundusz Kościelny, w ogóle nie ma co liczyć.
Rozdział państwa i Kościoła z poprzedniej epoki
Wyrok Trybunału Święczkowskiego – podobnie jak ten Przyłębskiej z 2020 r. – nie jest pierwszym przypadkiem, gdy konserwatywne, katolickie elity sędziowskie próbują narzucić społeczeństwu swój światopogląd. W 1997 r. to Trybunał Konstytucyjny pod przewodnictwem Andrzeja Zolla utrącił liberalizację aborcji uchwaloną w Sejmie II kadencji (1993-97). Argumentację oparł na tym, że prawo kobiet do przerwania ciąży jest sprzeczne z zasadą demokratycznego państwa prawa.
Kluczowe rozwiązania w relacjach państwa i Kościoła pochodzą z lat 90., gdy społeczeństwo było znacznie bardziej religijne i konserwatywne niż dziś, a Kościół katolicki – opromieniony swoją rolą w okresie PRL i pontyfikatem Jana Pawła II – znajdował się u szczytu politycznej i społecznej potęgi. Kościół wykorzystał ją, by zapewnić sobie religię w szkole, bardzo korzystny dla siebie konkordat, szeroki zwrot kościelnej własności znacjonalizowanej w epoce PRL, chrześcijańskie wartości wpisywane do niemal każdej możliwej ustawy, krzyże w szkołach i urzędach, restrykcyjną ustawę antyaborcyjną.
Dziś społeczeństwo wyraźnie się sekularyzuje. Dotyczy to zwłaszcza najmłodszych pokoleń, które coraz mniej chętniej uczestniczy w szkolnej katechezie czy praktykach religijnych. A jednocześnie społeczeństwu, gdzie Kościół odgrywa coraz mniejszą rolę, bardzo trudno zmienić rozwiązania przyjęte w epoce, gdy pozycja Kościoła była zupełnie inna.
Konkordat, jako umowa międzynarodowa przyjęta przez parlament, ma większą wagę niż zwykłe ustawy. Z kolei art. 25 ust. 4 Konstytucji stanowi, że stosunki ze Stolicą Apostolską „reguluje ustawa międzynarodowa”. Oznacza to, że nie tylko przy obecnym składzie TK jednostronne wypowiedzenie konkordatu mogłoby być trudne do przeprowadzenia. W konstytucji mamy też zapis, że religia kościoła o ustalonym prawnie statusie może być przedmiotem nauczania w szkole – co też sprawia, że trudno wyobrazić sobie religię przeniesioną z powrotem do kościelnych sal, nawet jeśli uczęszczać na nią będzie zdecydowana mniejszość uczniów. Wreszcie, mimo sekularyzacji społeczeństwa i osłabienia pozycji Kościoła, większość w Sejmie wciąż ma blok odmawiający jakiejkolwiek korekty modelu relacji z Kościołem.
Brak umiaru prawicy największą nadzieją zwolenników świeckości?
Jednocześnie część środowisk kościelnych oczekuje od rządzących nie tylko tego, by nic się nie zmieniało, ale by władza działała na rzecz aktywnego powstrzymywania procesów sekularyzacyjnych. By nie tylko nie zmniejszała liczby godzin religii w szkole, ale też by szkoła wychowywała uczniów bardziej katolicko, np. wprowadzając obowiązkową etykę dla tych, którzy rezygnują z katechezy. W praktyce często z braku kadr uczyłyby jej osoby kształcone w instytucjach kościelnych.
Jeśli władza ulegnie tym żądaniom i zbyt silnie będzie działała przeciw społecznej zmianie, to może się to skończyć podobnie jak z wyrokiem Trybunału z 2020 r. Paradoksalnie, brak umiaru Kościoła i sprzymierzonego z jego najbardziej tradycjonalistycznymi elementami ewentualnego przyszłego prawicowego rządu może w dłuższej perspektywie okazać się największą nadzieją zwolenników świeckiej Polski.
