Mama pediatra radzi. Trzy objawy zapalenia płuc, które zauważy rodzic

Dzieci do 4. roku życia częściej mają wirusowe zapalenia płuc, a te od 5 lat wzwyż jednak bakteryjne.

Z wirusów koniecznie muszę wymienić te najczęstsze, które lubią płuca: RSV, wirusy grypy, adenowirusy, rhinowirusy i wirusy paragrypy.

Wśród bakterii, które najczęściej się wymienia, są przede wszystkim słynne pneumokoki (Streptococcus pneumoniae), Haemophilus influenzae, Mycoplasma pneumoniae. Z informacji optymistycznych — szczepienia wpływają pozytywnie na obniżenie częstości występowania niektórych bakteryjnych i wirusowych zapaleń płuc.

KIEDY?

Jeśli chodzi o wirusowe zapalenia płuc, to oczywiście obserwujemy jesienno-zimową sezonowość. Z bakteriami już nie zawsze, ale również więcej chorych jest w okresie jesienno-zimowym.

ROZPRZESTRZENIANIE

Jak to zwykle w infekcjach oddechowych bywa, do zakażenia dochodzi drogą kropelkową. Dziecko wdycha drobnoustrój zawieszony w cząstkach aerozolu, który przechodzi przez kolejne piętra układu oddechowego.

Po ataku bakterii lub wirusa nasz układ immunologiczny próbuje się bronić. Wzywa do tej obrony komórki układu odpornościowego, których walka powoduje powstawanie obrzęku, nacieku i przekrwienia. To powoduje wystąpienie objawów. Dzięki temu wiemy, że walka ma miejsce i możemy działać. Jakie to będą objawy?

OBJAWY

Najczęstszym objawem zapalenia płuc jest podwyższona temperatura. Zdarza się, że ma przebieg bezgorączkowy najczęściej w przypadku zakażeń atypowych. Temperatura powyżej 38,5°C może wskazywać bardziej na bakterie typowe, a niższa — na wirusy i bakterie atypowe. Nie jest to jednak reguła i jedyna podstawa do podejmowania decyzji o leczeniu.

Przyspieszone oddychanie to objaw zapalenia płuc towarzyszący podwyższonej ciepłocie ciała. Wynika z nieprawidłowego działania tej części płuca, która objęta jest zapaleniem.

Duszność. Pamiętacie, jak wygląda? Zwiększenie liczby oddechów (dziecko oddycha szybciej niż w okresie zdrowia), a do tego może używać dodatkowych mięśni oddechowych (np. widać ruch skrzydełek nosa przy oddychaniu, używanie mięśni zlokalizowanych między żebrami).

Przyspieszone oddychanie to ogólne pojęcie, które jest dla każdego wieku inne: WHO definiuje je jako częstość oddechów >60/min u dzieci poniżej 2. miesiąca życia, >50/min w wieku do 12. miesiąca życia i >40/min powyżej 12. miesiąca życia.

Kaszel, zwłaszcza suchy i męczący. Początkowo może on mieć naprawdę niewielkie nasilenie: najpierw jest suchy, później coraz bardziej wykrztuśny. Ale bywa też taki kaszel, który młodszym dzieciom utrudnia jedzenie, a starszym uniemożliwia np. wypowiadanie zdań. Kaszel to objaw, który często Was niepokoi, ale musicie pamiętać, że to odruch obronny.

Są 3 objawy, które zauważy rodzic: podwyższona temperatura (chociaż to podchwytliwe, bo jak przeczytaliście, nie zawsze musi się pojawić), kaszel i przyspieszone oddychanie. To teraz czas na te objawy, które zobaczy i usłyszy lekarz:

— wciąganie międzyżebrzy (to objaw duszności — niekiedy rodzice nie zwracają na niego uwagi, ale po rozebraniu dziecka, jeszcze przed przyłożeniem stetoskopu widoczne jest zaciąganie między sąsiednimi żebrami — ta okolica porusza się, jakby chciała wspomóc oddychanie),

— zmiany osłuchowe — często zastanawiacie się, co ten lekarz tam słyszy przez te słuchawki. W przypadku zapalenia płuc są to furczenia, rzężenia i trzeszczenia, a czasem obecność szmeru oskrzelowego.

Rodzice bardzo często zastanawiają się, czy zapalenie płuc boli. Może się zdarzyć, że dziecko odczuwa ból, ale najczęściej nie w klatce piersiowej. Może być zlokalizowany w okolicy brzucha, podżebrzy, przykręgosłupowo.

ROZPOZNANIE

Znowu będzie zdziwienie. Do postawienia rozpoznania zapalenia płuc nie jest potrzebne RTG klatki piersiowej (wystarczy wywiad uwzględniający zespół objawów: kaszel, gorączka, przyspieszenie oddychania + badanie lekarskie).

RTG warto wykonać w przypadku wątpliwości, powikłań i przy ciężkim przebiegu choroby. Można je rozważyć, gdy nie ma poprawy lub stan dziecka się pogarsza oraz u małych dzieci gorączkujących bez widocznej przyczyny.

Badanie RTG nie odpowie nam na pytanie, czy mamy do czynienia z wirusem, czy z bakterią.

W licznych badaniach określono wysoką skuteczność przezklatkowego badania ultrasonograficznego (PUBP) w rozpoznawaniu zapalenia płuc. Coraz częściej wspomagamy się tą procedurą, bo omijamy promieniowanie rentgenowskie. Należy jednak pamiętać, że jest to badanie operatorozależne, czyli w dużej mierze związane z tym, jak ultrasonografista przyłoży głowicę i jak zinterpretuje widoczny obraz.

BADANIA LABORATORYJNE

Nie są obowiązkowe, zwłaszcza z poziomu POZ, kiedy dziecko jest w dobrym stanie i będzie leczone w domu. Oznaczenie morfologii, CRP i PCT jest pomocne w wykrywaniu ostrego stanu zapalnego wywołanego przez bakterie. Bardzo wysokie wartości tych parametrów mogą silniej sugerować podłoże bakteryjne. Wartości średnie (rzędu 40–60 mg/dl dla CRP) nie dadzą nam jednak jednoznacznych odpowiedzi. Można powiedzieć, że badania laboratoryjne pozwolą jednak na kontrolę przebiegu leczenia.

INNE BADANIA

Posiewy, wymazy, oznaczanie antygenów i przeciwciał. Wszystko to robimy po to, by wiedzieć. Taka już nasza natura. Chcemy wiedzieć, co wywołało chorobę. Tak jest. Nie satysfakcjonuje nas lekarskie „raczej wirus” czy „z pewnością bakteria”. Pomocne są szybkie testy pobierane z nosa — na RSV, na grypę. Dają nam część odpowiedzi, pozwalają odczekać z podawaniem antybiotyku. Dostępne są również szybkie testy, które wykrywają mycoplasmę, a to z kolei powie nam, jaki preparat wdrożyć, by leczenie było skuteczne. Ja też lubię wiedzieć, ale pogodziłam się z tym, że zwykle nie będzie mi dane poznać wszystkich odpowiedzi. Nie zawsze uda nam się ustalić czynnik odpowiedzialny za chorobę dziecka.

U dzieci z łagodnie przebiegającym zapaleniem płuc nie jest zalecane wykonywanie badań mikrobiologicznych, zwłaszcza jeśli dziecko jest w dobrym stanie i dobrze reaguje na zapisane leczenie. Podczas leczenia w szpitalu diagnostyka zwykle sięga nieco dalej, bo trafiają tam najczęściej dzieci, których nie udało się wyleczyć w domu.

ZAPALENIE PŁUC = SZPITAL?

Łagodne, niepowikłane zapalenie płuc może być leczone w domu. Do szpitala kierujemy dzieci w ciężkim stanie, z dużą dusznością, saturacją poniżej 92 proc. (mierzoną pulsoksymetrem), odwodnione czy wymiotujące po lekach doustnych. Z dużym prawdopodobieństwem pobytu w szpitalu wymagać będzie dziecko małe, do 6. miesiąca życia.

LECZENIE

Uzależniamy od przebiegu choroby i podłoża (bakterie czy wirusy).

Jeśli wirusy, a zajęty procesem zapalnym jest układ oddechowy, to zwykle pielęgnujemy układ oddechowy: nawadniamy, czyścimy nos, zapewniamy dopływ chłodnego i wilgotnego powietrza (a nie przesiąkniętego dymem tytoniowym!). Unikamy spacerów w okresie występowania smogu czy wysokiego stopnia zanieczyszczenia powietrza. Gdy występuje gorączka, to ją obniżamy.

Nie podajemy leków przeciwkaszlowych i przeciwhistaminowych, i żadnych innych specyfików z apteki bez recepty i bez wyraźnego zalecenia lekarza. Lekarz może zalecić np. specyfik ułatwiający odkrztuszanie — ale to lekarz, nie rób tego na własną rękę. Preparaty dostępne bez recepty, podawane bez zaleceń lekarskich, zwłaszcza u małych dzieci mogą dać całą gamę działań niepożądanych.

Antybiotykoterapia może okazać się konieczna, kiedy podejrzewamy przyczynę bakteryjną zapalenia. Lekarz decyduje, jaki antybiotyk powinien być zastosowany — po zebraniu wywiadu dotyczącego szczepień i uwzględniając wiek pacjenta, a tym samym możliwą przyczynę choroby.

ROKOWANIE

Zwykle jest dobre. Leczenie w takich typowych niepowikłanych przypadkach trwa 7–10 dni, niekiedy krócej.

Rzadko zdarzają się powikłania pod postacią wysięku i ropniaka opłucnej (wystąpi tutaj ból, który wcześniej opisałam), odmy, ropnia czy zmian martwiczych.

Osobiście widywałam wielokrotnie powikłane zapalenia płuc, ale pamiętajcie, że jednak zdecydowana większość pacjentów może być i jest leczona w domu, a powikłania to rzadkość, biorąc pod uwagę wszystkie przypadki. Jeśli powikłanie wystąpi, to takie dziecko kierowane jest do szpitala, więc jako lekarz tam pracujący widuję właśnie te najcięższe przypadki.

Rokowanie jest na pewno gorsze u noworodków, dzieci z zaburzeniami odporności, wcześniaków i u dzieci chorujących przewlekle.

ZAPOBIEGANIE

— przede wszystkim realizacja kalendarza szczepień (ochrona przed pneumokokiem i Haemophilus influenzae),

— karmienie piersią,

— ochrona przed dymem tytoniowym,

— mycie rąk,

— kichanie i kasłanie w łokieć, częste wietrzenie pomieszczeń — zwłaszcza jeśli któryś z domowników już jest chory,

— zdrowe odżywianie (najlepszy wzmacniacz odporności!),

— unikanie ekspozycji dziecka na dużą ilość antygenów w dużych grupach dzieci (żłobki, przedszkola), jeśli jest to przyczyną nawracania zakażeń dróg oddechowych.

Fragment książki „Mama pediatra radzi. Kompendium wiedzy na temat chorób twojego dziecka” autorstwa Dagmary Chmurzyńskiej-Rutkowskiej wydanej przez Wydawnictwo Muza. Tytuł, lead i skróty od redakcji „Newsweeka”. Książkę można kupić tutaj.