W Gdańsku literatura nie jest tłem. Buduje relacje, pracuje w szkołach i zmienia język inicjatyw społecznych. Prestiżowy tytuł Miasta Literatury UNESCO brzmi tu więc nie jak wyróżnienie, lecz jak opis rzeczywistości.
Plan był zaskakująco prosty: rozwijać literaturę tak, jak rozwija się miasto – stopniowo, w dialogu, bez sztucznych fajerwerków. Dlatego podczas pisania aplikacji Gdańska do Sieci Miast Kreatywnych UNESCO przy stole zasiedli zarówno urzędnicy, jak i księgarze, tłumacze, bibliotekarki, badacze, ilustratorzy i społecznicy. Chodziło o usystematyzowanie tego, co i tak działało, czyli współpracy między instytucjami i realizacji ambitnych projektów kulturowych, edukacyjnych i społecznych.
Strategia, oparta na długoletnim wspieraniu lokalnych księgarń, twórców i programów edukacyjnych, okazała się bardzo dobra. Gdańsk właśnie dołączył do Sieci Miast Kreatywnych UNESCO, zdobywając tytuł Miasta Literatury – jedno z najbardziej prestiżowych wyróżnień w świecie kultury. Mogą się nim poszczycić zaledwie 63 miasta na świecie, w tym Kraków i Wrocław. To wyjątkowe grono tworzy globalną sieć, która łączy społeczności literackie, budując więzi dzięki sile książek, słów i idei.
Status Miasta Literatury to jednak nie tylko prestiż – to zobowiązanie do traktowania literatury jako wspólnego dobra, do współpracy i długofalowego rozwoju. Oznacza rozwijanie kultury słowa w wielu wymiarach: od promocji czytelnictwa i edukacji, przez wspieranie twórców, tłumaczy i niezależnych wydawnictw, po tworzenie przestrzeni dialogu i wolności wypowiedzi.
– Postrzegam tytuł Miasta Literatury UNESCO nie jako nagrodę, ale potwierdzenie, że Gdańsk jest miejscem, gdzie słowo ma moc budowania wspólnoty i pielęgnowania wartości – podkreśla prezydent miasta Aleksandra Dulkiewicz.
Stolica wolności słowa
Znalezienie się Gdańska w tym wyjątkowym gronie nie dziwi. Miasto bowiem od dawna funkcjonuje w logice słowa – portu, w którym od wieków krążyły idee, a słowo nie tylko opisywało rzeczywistość, lecz także ją kształtowało.
To miasto, które prowadzi politykę opartą na literaturze jako narzędziu edukacji i wspólnoty. Dziedzictwo Güntera Grassa i Marii Janion, podobnie jak twórczość Pawła Huelle
czy Stanisławy Przybyszewskiej, tworzy fundament intelektualnej tożsamości Gdańska i archetyp jego humanizmu: krytycznego, samorefleksyjnego i europejskiego.
Liczy się wolność
Gdańsk jest także miejscem, w którym słowo ma moc budowania wspólnoty. To tutaj wolność mówienia stała się narzędziem walki o wolność polityczną – doświadczenie, które wciąż rezonuje w gdańskiej polityce kulturalnej, gdzie literatura jest jednym z filarów obywatelskości.
Ten kierunek wzmacniają działania związane z równością i solidarnością. Gdańsk jest członkiem międzynarodowej sieci ICORN, oferując schronienie pisarzom i pisarkom prześladowanym w swoich krajach. Wsparcie dla twórczyń oraz twórców z Białorusi, Ukrainy, Kuby czy Bliskiego Wschodu nie jest gestem symbolicznym, lecz elementem realnej polityki.
– Literatura od zawsze była w Gdańsku przestrzenią dialogu, a nasze miasto miejscem, gdzie różne języki i światopoglądy potrafiły współistnieć – przypomina prezydent Dulkiewicz, dodając, że dołączenie do Sieci UNESCO wzmacnia misję tworzenia miasta, w którym wolność słowa jest realnym doświadczeniem.
Miasto wielu głosów
Gdańsk to miasto, które mówi wieloma językami i wciąż dopisuje kolejne rozdziały swojej opowieści. Jego tożsamość kształtowały głosy migrantów, żeglarzy, uchodźców i artystów, a polski, niemiecki, kaszubski, jidysz i danziger missingsch – unikatowa przedwojenna gwara Wolnego Miasta – tworzą sieć znaczeń i pamięci. Dziś obok polskiego słychać ukraiński i białoruski, a wielojęzyczność nie jest tu teorią – wystarczy zajrzeć do archiwów czy wsłuchać się w nazwy dzielnic. Literaturze towarzyszą mikrohistorie, które ujawniają projekty społeczne i edukacyjne, otwierając historię miasta na mieszkańców i zachęcając ich nie tylko do poznawania przeszłości, ale też do współtworzenia narracji. W tych opowieściach – o szwaczce z Wrzeszcza, stoczniowcu, rodzinach repatriantów – rodzi się literacka tożsamość Gdańska, budowana oddolnie, a nie w muzeach.
Ogromną wartość mają również lokalne archiwa – Pomorska Biblioteka Cyfrowa z ponad 120 tys. materiałów i Gedanopedia, największa miejska encyklopedia w Europie – które obok współczesnych inicjatyw wydawniczych łączą tradycję z nowoczesnością i wzmacniają kulturową tkankę miasta.
Gdańsk patrzy w przyszłość
Tytuł UNESCO to także zobowiązanie odnoszące się do przyszłości. Gdańsk deklaruje, że literatura ma być narzędziem troski o edukację, ekologię, równość i dziedzictwo. Literatura nie jest tu domeną wybranych, lecz elementem codziennej wrażliwości. W praktyce to nie hasła, lecz działania: programy edukacyjne, takie jak „Edukacja do Kultury. Gdańsk”, współpraca szkół z tłumaczami, a także „Wielki Maraton Czytelniczy”, w którym uczestniczy około 70 tys. uczniów rocznie. W tym duchu prowadzony jest program grantowy wspierający projekty literackie dla lokalnych wydawnictw, klubów książki, bibliotek, poetów i tłumaczy. Miasto wspiera również niezależne księgarnie, obniżając im czynsze nawet o 50–70 proc. i łącząc je z siecią miejskich działań, a od 2023 roku organizuje Dzień Księgarń Niezależnych.
Gdańsk nie otrzymał więc tytułu Miasta Literatury UNESCO wyłącznie za to, czego dokonał w przeszłości. Ten tytuł to raczej przypis do historii, która wciąż trwa. To zobowiązanie, by dalej myśleć przez słowo, wspierać różnorodność, chronić wolność i rozwijać opowieść o mieście, które od dawna pisze siebie razem z mieszkańcami. W tym sensie UNESCO nie zamyka żadnego rozdziału. Ono dopiero otwiera kolejny.