Homoseksualna miłość w Cesarstwie Rzymskim, choć niemile widziana, nie była zakazana. Zwłaszcza jeżeli dotyczyła samego cesarza. Oto najsłynniejsza gejowska love story starożytnego świata.
Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
Podróż po Nilu przyciąga turystów nie tylko dzisiaj. W 130 r. n.e. na romantyczną wyprawę zabrał tam swojego kochanka rzymski cesarz Hadrian. Płynęli wraz z flotyllą statków patrolujących podległy Rzymowi Egipt, zapewne ucztowali, oddawali się miłości i podziwianiu imponujących już wtedy zabytków. Wyruszyli pod koniec września z Heliopolis i płynęli w górę rzeki już kilka tygodni, gdy w pobliżu miasta Hermopolis stała się rzecz straszna — Antinous wpadł do Nilu i utonął. Czy to był wypadek, czy piękny młodzieniec został celowo zepchnięty ze statku, a może popełnił samobójstwo? Do dziś nie wiadomo. Wiadomo za to, że wraz ze śmiercią Antinousa historia tej miłości wcale się nie zakończyła.
Cesarz Hadrian miał niemal nieograniczoną władzę, mógł więc spełniać wszystkie swoje zachcianki, choć oczywiście, jak na rzymskiego arystokratę przystało, miał też żonę — Vibię Sabinę. Ale małżeństwo było w Rzymie instytucją specyficzną i rzadko wiązało się z prawdziwą miłością. Tej arystokraci i obywatele szukali w ramionach kochanek i kochanków. I choć homoseksualność w Cesarstwie Rzymskim nie była bezwarunkowo akceptowana i nigdy nie stała się częścią stylu życia elity, to pod pewnymi warunkami rzymski obywatel mógł się angażować w homoerotyczne relacje i nieformalne związki. Rzymscy geje nie mieli jeszcze pojęcia, że już wkrótce będą musieli zejść do podziemia i pozostać w nim przez niemal dwa tysiące lat.
Miłość w greckim stylu
Za Hadriana imperium rzymskie kwitło i wreszcie odpoczęło od wojen i podbojów. On sam nie był zwyczajnym władcą, miał swoją wizję rządów i konsekwentnie ją realizował. Już na początku władania (zasiadł na tronie w 117 r.) uznał, że lepszym pomysłem od zdobywania nowych terytoriów będzie wzmacnianie tych, które już znajdują się w granicach cesarstwa. Mnóstwo podróżował, żeby na własne oczy poznać prowincje i ich problemy, w Brytanii wybudował słynny Wał Hadriana, odbudował Cyrenę w Libii, zniszczoną przez powstanie żydowskie. Dla mieszkańców kolonii nie był tyranem, ale władcą, który szanował ich kultury. W jednej rozkochał się w szczególności — w kulturze greckiej. Czytał pisma filozofów, promował Ateny jako kulturalną stolicę cesarstwa.
W 123 r. Hadrian wybrał się do Bitynii, prowincji w południowo-zachodniej Azji Mniejszej, pozostającej w kręgu wpływów kultury greckiej. Podróżując, zobaczył przy drodze śpiącego młodzieńca, właściwie jeszcze dziecko. Antinous, bo to o nim mowa, miał wówczas 12-13 lat. Był Grekiem, urodził się w Claudiopolis (dzisiejsze miasto Bolu w północnej Turcji) i nie był z pewnością wysokiego stanu. Przekazy starożytnych kronikarzy i historyków nie są tu jednoznaczne, ale najprawdopodobniej Antinous nie został od razu zabrany na dwór, ale najpierw odesłany do szkoły, aby po paru latach dołączyć do najbliższych towarzyszy Hadriana.
Wtedy wybuchła wielka miłość. — Hadrian był miłośnikiem kultury greckiej, a dla Greków model społeczny, w którym starszy mężczyzna nawiązuje relacje erotyczne z młodym chłopcem, nie był rzadkością. A relacja Hadriana z Antinousem była bez wątpienia intymna — mówi prof. Agnieszka Tomas, specjalistka od archeologii starożytnego Rzymu z Uniwersytetu Warszawskiego. Faktem jest, że między kochankami była ogromna różnica wieku. Gdy władca po raz pierwszy zobaczył chłopca, miał 47 lat, gdy parę lat później zostali kochankami, był już po pięćdziesiątce. Jednak przez dwa-trzy lata Antinous towarzyszył mu wszędzie, zwłaszcza w trakcie licznych podróży. Wiadomo, że był u boku cesarza podczas dorocznych misteriów eleuzyjskich w Atenach oraz wówczas, gdy ten zabił lwa w Libii. Nikogo zapewne nie dziwiło, że wyruszył z cesarzem w tragiczną podróż po Egipcie.
Pasywny czy aktywny?
Co na to wszystko Vibia Sabina, prawowita żona Hadriana? Nie miała za wiele do powiedzenia, więc znosiła romans męża bez słowa, co więcej, nawet podróżowała wspólnie z nim i Antinousem. W 129 r. Hadrian wraz z liczną świtą zatrzymał się na niemal pół roku w Koryncie w drodze do Aten. Natura „męskiej przyjaźni” między cesarzem a Antinousem nie była ponoć dla niej tajemnicą.
I choć tego typu romanse starszego mężczyzny z młodzieńcem były przez Rzymian tolerowane, to z pewnością nie były tak popularne jak związki Ateńczyków z efebami. Miały szereg obyczajowych oraz prawnych obwarowań. Najważniejsze: Rzymianin mógł uprawiać homoseksualny seks tylko wówczas, gdy był w nim stroną aktywną, dominującą — w tej roli dozwolony był seks z męskimi prostytutkami, kochankami, młodzieńcami niższego stanu. Jeśli obywatel zdecydowałby się na bycie stroną pasywną, oznaczałoby to dyshonor i narażenie się na kpiny. Akt penetracji seksualnej między mężczyznami był nierozerwalnie łączony z dominacją i sprawnością aktywnego mężczyzny, a bycie biernym partnerem było uważane za skandaliczne i upokarzające, takich nazywano miękkimi, delikatnymi czy nawet słabymi. Serwis ImperiumRomanum.pl podpowiada jeszcze dosadniejsze określenia: cinaedus — dewiant, pathicus — tępak, pullus — laska. Żaden rzymski obywatel nie chciał być tak nazywany.
Prawo zabraniało również kontaktów seksualnych między dwoma wolno urodzonymi Rzymianami, niezależnie od ich wieku — w takim związku któryś z nich musiałby być stroną pasywną. Za takie stosunki przewidziane były sankcje prawne, np. grzywna. W pismach Waleriusza Maksymusa z I w. n.e. można znaleźć informację, że niejaki Gajusz Skantyniusz Kapitolinus został skazany około 226 r. p.n.e. za molestowanie seksualne wolno urodzonego młodzieńca. Znana jest historia Tytusa Weturiusza z IV w. p.n.e. Popadł on w długi u niejakiego Publiusza Plocjusza, który wziął go w niewolę i próbował zmusić do stosunku. Ten pozwał go o to do sądu. „Senat dowiedziawszy się o tym, rozkazał wtrącić Plocjusza do więzienia, chciał bowiem, by cnota wrodzona obywatelowi rzymskiemu nie była narażana na uszczerbek, niezależnie od tego, w jakim obecnie stanie ów się znajduje” (cytat za „Pedicare. Studium lingwistyczno-kulturowe z zakresu seksualności starożytnych Rzymian” autorstwa dr. Marcina Locha z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu).
Docinki i plotki na temat wejścia w nieodpowiednią rolę w relacji homoseksualnej mogły dosięgnąć nawet najpotężniejszych starożytnego świata. Z ich powodu cierpiał sam Juliusz Cezar. Na długo, zanim został władcą Imperium Rzymskiego, w 80 r. p.n.e. jako 20-letni Gajusz Juliusz został wysłany jako młody oficer do Bitynii (tak, tej samej, z której pochodził Antinous). Miał tam namówić króla Nikomedesa IV do użyczenia statków. Sprawę załatwił, ale zabawił tam podejrzanie długo — aż pół roku. Zrodziło to plotki, że nie była to wizyta stricte polityczna, ale też erotyczna. I prawdopodobnie to Cezar był stroną pasywną w relacji z dużo starszym Nikomedesem. Historyk Swetoniusz, opisując króla Bitynii, określa go jako „pedicator Caesaris” — ten, który zdominował seksualnie Cezara. Poddani nie zapomnieli tego upokorzenia rosnącemu w siłę dyktatorowi. Jeszcze po wielu latach wypominali mu, że „Cezar podbił Galów, a sam został podbity przez Nikomedesa”. Polityczni wrogowie nazywali go nawet „królową Bitynii”.
Kolejni cesarze również nie szczędzili sobie homoseksualnych uciech. Tyberiusz miał cały zastęp młodych kochanków, których nazywał swoimi konkubinami, a Kaligula, znany z najrozmaitszych dewiacji i szaleństw, wykastrował swojego młodego kochanka, gdy ten zbliżał się do męskiego wieku, a następnie wziął z nim ślub. Słynny był również związek generała Sulli (I w. p.n.e.) z aktorem i śpiewakiem Metrobiuszem. Sulla, jak na dobrego Rzymianina przystało, miał żonę, jednak wolał spędzać czas w towarzystwie kochanka, do którego pałał uczuciem przez całe lata. Tak przynajmniej wynika z „Żywotów równoległych” Plutarcha, który pisał: „To właśnie ta słabość, jak się wydaje, spowodowała u niego [Sulli] chorobliwą skłonność do miłosnych uciech i niepohamowaną rozkosz, od której nie powstrzymywał się nawet w podeszłym wieku”.
Koniec miłości, koniec swobody
Źródła historyczne milczą, jakie role seksualne przyjmowali wobec siebie Hadrian i Antinous. Jeżeli były inne od tych dozwolonych, zapewne cesarz nie chciałby się tym chwalić. Z pewnością jednak kochał swojego bityńskiego chłopaka, który powoli chłopakiem być przestawał. Stąd wśród historyków brana jest pod uwagę koncepcja, że Antinous został w czasie egipskiej podróży zabity, bo zaczynał zbytnio wyglądać na dojrzałego mężczyznę, a to mogło zaszkodzić reputacji cesarza. 80 lat po śmierci Antinousa w pismach greckiego historyka Kasjusza Diona pojawiła się sugestia, że powód śmierci mógł być zgoła inny — to Antinous zdecydował się poświęcić swoje życie bogom, aby przywrócić zdrowie chorującemu coraz mocniej Hadrianowi. On sam uważał, że był to zwykły wypadek, bo Antinous był po prostu pijany.
Po jego śmierci cesarz „płakał nad tym młodzieńcem jak kobieta” — pisali mu współcześni. Hadrian poprosił Greków, aby ci wynieśli jego kochanka do rangi bóstwa i oddawali mu cześć, co ci uczynili. To było coś niezwykłego, bo w Cesarstwie Rzymskim możliwość deifikacji była zarezerwowana dla cesarza i jego najbliższej rodziny, a zgodę na nią musiał wydać Senat. Dla zrozpaczonego Hadriana nie miało to jednak znaczenia. Aby upamiętnić swojego kochanka, niedaleko miejsca, w którym zginął, cesarz założył miasto i nazwał je Antinoopolis. Stało się ono centrum oficjalnego kultu, który w Egipcie otrzymał boskie imię Antinosa-Ozyrysa (jego egipskie popiersie znajduje się dzisiaj w zbiorach Luwru).
Od wiosny 131 r. na rozkaz cesarza w Antinoopolis odbywały się igrzyska zwane Antinoea. Również w Atenach Hadrian ustanowił święto ku czci Antinousa, które odbywało się w październiku. Nowe bóstwo przedstawiano z atrybutami różnych bogów, np. Dionizosa czy Merkurego (w takiej formie popiersie znajdowało się w zbiorach rosyjskiej carycy Katarzyny Wielkiej i do dzisiaj można je oglądać w Ermitażu). Kult był najpopularniejszy w Egipcie, Grecji, Azji Mniejszej i na wybrzeżu Afryki Północnej. Jego ślady archeolodzy znaleźli w 70 miastach byłego imperium, na obszarze rozciągającym się od Brytanii po prowincje naddunajskie. Odnotowano 28 świątyń i około 2 tys. rzeźb przedstawiających jego piękne oblicze i sylwetkę. Zawsze takie same, bo Hadrian ustanowił obowiązujący „wzór” wyglądu Antinousa, który potem mogli kopiować rzeźbiarze i malarze.
Kult miał jednak wielu przeciwników, zarówno wśród pogan, jak i rosnących w siłę chrześcijan, którzy uznawali go za obrazę obyczajów, uczuć religijnych i posuwali się do niszczenia pomników i popiersi Antinousa. Oczywiście chrześcijanie potępiali także homoseksualny charakter miłości między Hadrianem a Antinousem. Kres kultowi i obecności wizerunków Antinousa w przestrzeni publicznej położył wydany w 391 r. przez cesarza Teodozjusza, chrześcijanina, zakaz wyznawania religii pogańskich, a rok wcześniej ustanowił karę śmierci przez spalenia na stosie dla biernych partnerów homoseksualnych. Było to swoiste przypieczętowanie wcześniejszych działań cesarza Konstansa, który w 342 r. wydał ustawę zakazującą takich stosunków. Co ciekawe, cesarz niemal na pewno sam był gejem.
