Ostatni człowiek na ziemi, który wiedział wszystko. „Takich można policzyć na palcach jednej ręki”

Czy to nie naiwność? Być fizykiem jądrowym w państwie totalitarnym i liczyć na to, że państwo zostawi cię w spokoju?

— Enrico z czasem to zrozumiał. Kiedy stworzenie bomby atomowej stało się możliwe, pojął, że gdziekolwiek się to robi, rząd położy na tobie łapę. Werner Heisenberg, wybitny fizyk, który został przy Hitlerze, nie chciał tego wziąć pod uwagę, uważał, że można być moralnym naukowcem w kraju totalnego reżimu.

Czy to dlatego Fermi zaangażował się w Projekt Manhattan, kiedy już wyemigrował do USA z obawy o żonę, Żydówkę?

— W Stanach Zjednoczonych naprawdę obawiano się, że naziści zbudują bombę atomową pierwsi, a rozmowa z Wernerem Heisenbergiem tylko Włocha w tym utwierdziła. Zarówno Fermi, jak i inni naukowcy rozumieli niebezpieczeństwo rozszczepienia atomu, ale uważali, że bomba w rękach Hitlera byłaby czymś strasznym. Dlatego do pracy przystąpili z dużą dozą niechęci, raczej z poczucia obowiązku. Zdecydowali się wypuścić dżina z butelki, wiedząc, że nie będą go mogli już do niej schować.

Jak to się stało, że myśląc o projekcie budowy bomby atomowej, lepiej znamy historię Roberta Oppenheimera niż Fermiego, podczas gdy to ten drugi rozszczepił atom i zbudował pierwszy atomowy stos, taki, jakich używamy w reaktorach do dziś?

— Enrico Fermi odpowiada za cały naukowy fundament projektu Manhattan. Bez jego badań dotyczących reakcji łańcuchowej, które przeprowadził jeszcze w Rzymie w latach 30., a potem w Chicago, nie byłoby bomby atomowej. Ale nie zapominajmy, że Fermi był Włochem. Stany miały cholerne szczęście, że tam wyemigrował, jednak ciągle był obywatelem kraju, z którym toczyły wojnę. Z drugiej strony, to dobrze, że Oppenheimer został liderem całego przedsięwzięcia, był rzutkim człowiekiem, odpowiednim do tego zadania.

W książce stawia pan tezę, że to właśnie imigranci — świetni naukowcy, którzy musieli uciekać z Europy — przesądzili o zwycięstwie USA w atomowym wyścigu.

— Tak. Enrico Fermi czy świetny polski matematyk Stanisław Ulam, który odegrał ogromną rolę przy pracach nad bombą wodorową, to tylko dwóch, których trzeba wymienić. Można zaryzykować stwierdzenie, że państwa Osi przegrały, bo pozbyły się większości najlepszych specjalistów. Zresztą głupio — Fermi chętnie zostałby we Włoszech, gdyby nie antysemickie przepisy zagrażające jego żonie. Ale było coś jeszcze: zasoby, którymi dysponowały tylko Stany Zjednoczone. Kiedy generał Leslie Groves zostawał militarnym szefem projektu Manhattan, zażądał od prezydenta, że nie będą mu robione żadne przeszkody, jeśli chodzi o dostęp do surowców. Przykład? W pewnym momencie pracy nad bombami skończyła się miedź. Naukowcy poinformowali go, że dobrym substytutem byłoby srebro. Groves zamówił więc dla projektu Manhattan około 90 ton srebra. Dostał je bez przeszkód.

Mamy więc naukowców, zasoby. Co jeszcze?

— Wybranie słusznej drogi już na samym początku badań. Pracując nad stosem atomowym, czyli budując pierwszy reaktor, Enrico Fermi i węgierski naukowiec Leó Szilárd zdecydowali, że najlepszym materiałem do eksperymentów będzie grafit. Stany miały go pod dostatkiem, był łatwy w obróbce i ku ich uldze okazało się, że może odgrywać kluczową rolę w zapoczątkowaniu reakcji łańcuchowej. W tym samym czasie Niemcy zamiast grafitu używali ciężkiej wody, która była szalenie droga i trudna do uzyskania.

W książce cytuje pan Roberta Bachera, jednego ze współpracowników Fermiego, który sugeruje, że już niemal u kresu projektu Fermi — być może nieświadomie — próbował sabotować prace. Jakby zdawał sobie sprawę, do czego to może doprowadzić.

— Fermi był szalenie introwertyczną postacią, skupioną głównie na fizyce. Myślę więc, że nawet on sam nie rozumiał części własnych motywacji. Ale kiedy projekt zmierzał ku końcowi, próbował znaleźć dowód — naukowy oczywiście! — że bomba nie zadziała. Powiedział to nawet Grovesowi, przekonując, że jeżeli Amerykanom się nie uda, to Niemcom na pewno też. Groves wpadł w szał. Nie po to wydano na projekt dwa miliardy dolarów, żeby bomba miała nie działać.

Zadziałała. Bomba eksplodowała na ich oczach, test Trinity, przeprowadzony na pustyni w pobliżu miasta Alamogordo w Nowym Meksyku, okazał się sukcesem. Co wtedy czuli?

— Pierwszą reakcją był zachwyt nad tym, co zobaczyli. Przecież nikt nigdy nie widział, jak taka reakcja się materializuje! Z drugiej strony byli przytłoczeni. Fermi, choć kochał prowadzić, w drodze powrotnej oddał kierowanie autem komuś innemu, w domu nie powiedział żonie ani słowa. Nastroje naukowców dobrze oddał jeden z nich, który zaraz po udanym teście miał powiedzieć: „Teraz wszyscy jesteśmy skur…”.

Naukowcy ponoszą oczywistą odpowiedzialność za stworzenie bomby. Ale czy politycy jakkolwiek konsultowali z nimi decyzję o jej użyciu?

— Nie. Rząd wykorzystał ich do zbudowania bomby atomowej, ale nikt nie miał zamiaru konsultować z naukowcami decyzji o jej wykorzystaniu. Kiedy pojawiły się pierwsze petycje, żeby zrezygnować z użycia tej broni, zignorowano je. To była decyzja militarna, która miała zresztą swoje podstawy. Stany Zjednoczone od ponad 4,5 roku prowadziły brutalną wojnę. Niemcy zostały pokonane, ale USA ciągle miały w pamięci bitwę o Iwo Jimę, gdzie nie poddał się ani jeden Japończyk, trzeba było zabić każdego z nich. Wojskowi byli przekonani, że jeżeli dojdzie do desantu na Japonię, kraj zamieni się w jedną wielką Iwo Jimę, a na to nie mogli sobie pozwolić. Potrzebowali sposobu, aby zakończyć wojnę szybko, i zdecydowali się na opcję atomową.

Nie wszyscy byli przeciw. Kiedy bomba była gotowa i prezydent Truman zwrócił się do naukowców o radę, Oppenheimer opowiedział się za wykorzystaniem broni.

Fermi stanął w kontrze.

— Tak, Fermi chciał schować wszystkie osiągnięcia projektu Manhattan głęboko do szuflady i nikomu ich nie ujawniać. Niestety, dżin nie pozwolił schować się do butelki. Oppenheimer przekonał Fermiego do swojego pomysłu.

W jaki sposób projekt Manhattan zmienił całą współczesną naukę?

— To pierwszy raz w historii, kiedy rząd odegrał tak wielką rolę w finansowaniu i prowadzeniu projektu naukowego, co oczywiście kontynuowano po wojnie, bo energia jądrowa stała się państwowym monopolem. To też początek czegoś, co w Ameryce nazywamy Big Science. Przed wojną naukowcy zajmowali się nauką na kartkach papieru, na stołach takich jak ten, w pokojach wielkości tego, w którym rozmawiamy. Po wojnie przenieśli się do wielkich państwowych laboratoriów i zaczęli zajmować pracą, która została utajniona. Zdobycze naukowe stały się dobrem narodowym i miały strategiczne znaczenie. Kiedy Fermi odwiedzał Włochy w 1949 i 1954 r., nie rozmawiał o swoich badaniach z włoskimi kolegami. Jego dawny przyjaciel Edoardo Amaldi był tym tak zasmucony, że kiedy później zakładał Europejską Radę Badań Jądrowych (CERN), wpisał w jej status zakaz prowadzenia utajniania badania.

Obawy Fermiego były uzasadnione. Era maccartyzmu nie brała jeńców. Ofiarą nagonki padł przecież Robert Oppenheimer, lider projektu Manhattan. Jak Fermi, z pochodzenia przecież Włoch, z kontaktami wśród włoskich komunistów, zdołał to przetrwać?

— Fermi nie angażował się politycznie, ludzie właściwie nie wiedzieli, jakie ma poglądy. Moim zdaniem był konserwatystą, mimo to uważał, że Oppenheimer został potraktowany niesprawiedliwie, bo nie był żadnym sowieckim szpiegiem. Nie miał go za wybitnego fizyka, uważał też za nieprzyjemnego człowieka, ale nie podobało mu się uznanie go za zdrajcę. Podczas przesłuchań bronił Oppenheimera. Na poziomie ludzkim i indywidualnym Fermi być może był konformistą, ale też miał mocny kręgosłup moralny.

W ślad za jego uczniami i współpracownikami nazywa pan go ostatnim człowiekiem, który wiedział wszystko. Dlaczego?

— Urodzony w 1901 r. w Rzymie Enrico Fermi był ostatnią osobą w XX w., która rozumiała wszystkie gałęzie fizyki i postrzegała je jako uzupełniającą się całość. Poza tym Włoch był geniuszem, nie tylko jeśli chodzi o teorię, lecz także fizykę eksperymentalną. A to nie dzieje się praktycznie nigdy. Osoby, które potrafiły to łączyć, jak np. Galileusz, można w historii policzyć na palcach jednej ręki.

David N. Schwartz ekspert od spraw bezpieczeństwa i broni nuklearnej, ukończył Stanford University, doktoryzował się na Massachusetts Institute of Technology. Pracował w administracji rządu amerykańskiego i banku Goldman Sachs. Autor bestsellerowej książki „Enrico Fermi. Ostatni człowiek, który wiedział wszystko. Życie i czasy ojca ery atomowej”. Jego ojcec Melvin Schwartz za udowodnienie istnienia dwóch typów neutrin (elektronowego i mionowego) otrzymał Nagrodę Nobla w 1988 r.