Na razie perspektywa, w której Polska wychodzi z Unii ciągle jest skrajnie mało prawdopodobna. Ale rosnąca liczba zwolenników Polexitu, zwłaszcza wśród wyborców prawicy, zmienia współrzędne polityki. Nasza przyszłość w Unii z kwestii konsensusu może stać się jedną z osi polaryzacji.
Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
W sondażu United Surveys dla Wirtualnej Polski prawie co czwarty Polak zadeklarował chęć wyjścia z Unii Europejskiej. Podobne wyniki przyniósł opublikowany na początku grudnia europejski sondaż Eurobazooka. Widać więc wyraźnie, że czasy, gdy polskie społeczeństwo niemal w całości wykazywało euroentuzjastyczną postawę, gdy nikt poza korwinowskim marginasem nie zgłaszał na poważnie postulatów wyjścia z Unii, skończyły się i szybko nie wrócą.
Ciągle przytłaczająca większość, około dwóch trzecich Polaków i Polek, chce pozostania w Unii, ale jedna czwarta dopuszczająca Polexit – w tym 11,6 proc. zdecydowanych zwolenników wyjścia w badaniu United Surveys – to już znaczący fakt społeczny i polityczny, zmieniający współrzędne politycznej mapy. A można spodziewać się, że ta grupa będzie w przyszłości rosnąć i odgrywać coraz bardziej istotną rolę w polskiej polityce.
PiS wyhodował eurosceptyków?
Co odpowiada za wzrost Polexitowego elektoratu? Tropów dostarcza rozbicie poparcia dla wyjścia z Unii na elektoraty poszczególnych partii, co zrobiło United Surveys. Podział niestety nie dotyczy obecnych preferencji, tylko głosowania z października 2023 – a wielu wyborców, zwłaszcza na prawicy mogło od tego czasu zmienić preferencje, na przykład przerzucając poparcie z PiS na Konfederację Korony Polskiej Grzegorza Brauna.
Patrząc na to, kto jak głosował dwa lata temu, najwięcej zwolenników wyjścia z Unii Europejskiej jest wśród ówczesnych wyborców PiS. Za wyjściem z Unii opowiada się prawie połowa z nich (47 proc.), w tym 29 proc. zdecydowanie. I biorąc pod uwagę konsekwentnie antyunijną retorykę partii w ostatni latach, trudno się temu dziwić.
PiS nie tylko uwikłał się w konflikt z europejskimi instytucjami o praworządność, ale też w swojej retoryce po 2015 roku konsekwentnie demonizował Unię, przedstawiając ją jako zagrożenie dla polskiej suwerenności czy wręcz samego istnienia państwa polskiego. Kaczyński od co najmniej dwóch lat straszy wyborców reformą traktatów unijnych, które zmienią Unię w superpaństwo faktycznie rządzone nawet nie z Brukseli, ale z Berlina. Nic dziwnego, że blisko połowa jego wyborców uważa, że trzeba jak najszybciej uciekać z niemieckiej Unii, póki jest jeszcze czas.
Jednocześnie można zastanawiać się, czy PiS nie wyhodował sobie eurosceptycznego elektoratu tylko po to, by utracić go później na rzecz Brauna. Bo lider Korony, w przeciwieństwie do kluczącego w tej sprawie Kaczyńskiego, wprost mówi, że trzeba wyjść z „eurokołchozu”, gdzie jego zdaniem mamy mniej suwerenności, niż Królestwo Kongresowe w zaborze rosyjskim.
Kaczyński tak nie może powiedzieć, bo według sondażu United Surveys co trzeci wyborca PiS z 2023 roku jest zdecydowanym przeciwnikiem wyjścia z Unii. Można zastanawiać się, czy pęknięcia wśród elektoratu partii co do przyszłości Polski w zjednoczonej Europie, nie staną się dla PiS w bliskiej przyszłości podobnym problemem, jakim stały się dla Partii Konserwatywnej w Wielkiej Brytanii.
Polexit odpowiedzią na polskie nierówności?
Jednocześnie antyunijna retoryka PiS nie byłaby skuteczna, gdyby nie odwoływała się do pewnych realnych społecznych emocji. Sondaż United Surveys pokazuje, że poparcie dla Unii Europejskiej jest największe w wielkich metropoliach, najmniejsze na wsi, a najbardziej spolaryzowane są średnie miasta.
Biorąc pod uwagę, że to wielkie miasta są największymi beneficjentami fenomenalnego wzrostu Polski w ostatnich dekadach, można zastanawiać się, czy sceptycyzm wobec Unii Europejskiej i gotowość do opuszczenia wspólnoty nie są napędzane przez nierówności i niesprawiedliwości polskiego modelu wzrostu. Innymi słowy, być może ludzie obwiniają Unię za nierówności, których doświadczają i odpowiedzi na nie szukają w Polexicie.
Najbardziej eurosceptyczne są też pokolenia 30- i 40-latków, a więc ludzie na dorobku, którzy zderzyli się już w swoim życiu zawodowym z pierwszymi poważnymi problemami i szklanymi sufitami, w tym z tymi, które faktycznie mogą być spowodowane np. przez nadmierne unijne regulacje.
Pokolenia te od małego wychowywane w opowieści o polskim członkostwie w Unii jako spełnieniu cywilizacyjnych aspiracji zdążyły rozwinąć do nich cyniczny stosunek. Unia nie jest dla nich marzeniem i horyzontem cywilizacyjnym, ale po prostu codzienną rzeczywistością, czasem – jak każda rzeczywistość – mocno skrzeczącą.
Widać też wyraźnie, że na antyunijną radykalizację najbardziej podatni są młodzi i wkraczający w średni wiek mężczyźni, a więc grupa, która szczególnie podatna na dezinformację i teorie spiskowe, często nie potrafiąca odnaleźć się w zmieniającej się rzeczywistości, poradzić sobie ze zdobyciem wykształcenia, czy budowaniem relacji.
Problem będzie tylko narastać
Niestety, wszystko wskazuje, że problem z partią Polexitu będzie tylko narastać. Przerażone wzrostami Brauna PiS i Konfederacja, nawet jeśli nie będą w stanie wprost postawić postulatu wyjścia z Unii, będą coraz bardziej podkręcać swoją antyeuropejską retorykę. A im wyraźniej eurosceptyczne treści będą bardziej obecne w głównym nurcie debaty publicznej, tym więcej ludzi zacznie się zastanawiać, czy korzyści członkostwa w Unii faktycznie przewyższają koszty i czy nie byłoby nam lepiej poza nią.
Unia Europejska będzie też w najbliższych latach przedmiotem czarnej propagandy ruchu MAGA i obecnej amerykańskiej administracji – to, co sądzi ona o Unii dobitnie pokazała nowa amerykańska Strategia Bezpieczeństwa Narodowego – a środowiska te traktowane są jako autorytet w dużej części prawicowej opinii publicznej. Do tego nie można wykluczyć, że Unię będzie starała się też Polakom obrzydzić przez różne dezinformacyjne działania Rosja, która chciałaby słabej, izolowanej Polski pozostającej poza nie tylko militarnymi, ale także gospodarczymi i politycznymi strukturami „kolektywnego Zachodu”.
Unia Europejska ma też cały szereg problemów. Od niskiego wzrostu gospodarczego, odstającego od dynamizmu amerykańskiej gospodarki, przez brak suwerenności w obszarze technologii cyfrowych, po skomplikowane relacje z jednej strony z trumpowską Ameryką, z drugiej z Chinami. Do tego dochodzi otwarcie wroga Unii Rosja, prowadząca wojnę tuż za jej granicą. Wobec tych wszystkich wyzwań może też czasami wydawać się wewnętrznie podzielona i niezdolna do wspólnego działania.
Wreszcie, proeuropejski obóz w Polsce nie ma dziś mocnej, pozytywnej narracji na temat naszej przyszłości w Unii i swojego pomysłu na przyszłość zjednoczonej Europy. Gdy ponad 80 proc. Polaków uważało naszą obecność w Unii za oczywistość, taka narracja nie była szczególnie potrzebna, dziś sytuacja jest jednak zupełnie inna.
Na razie perspektywa, w której Polska wychodzi z Unii ciągle jest skrajnie mało prawdopodobna. Ale rosnąca liczba zwolenników wyjścia, zwłaszcza wśród wyborców prawicy, zmienia współrzędne polityki. Nasza przyszłość w Unii z kwestii konsensusu może stać się jedną z osi polaryzacji. Znaczący eurosceptyczny blok nawet jeśli nie wyprowadzi Polski z Unii, to zmieni europejską politykę Warszawy.
