Prezydent Karol Nawrocki dopiero co zawetował nowelizację Prawa oświatowego. Teraz rząd ma dla niego projekt, który jest znacznie bardziej ryzykowny i już wywołuje duże emocje. Choć nie powinien, bo chodzi w nim o ukrócenie bałaganu w szkolnych statutach i awantur o wygląd uczniów.
Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
MEN przygotowało nowelizację ustawy „Prawo oświatowe”, która porządkuje m.in. kwestie praw ucznia dotyczących wyglądu. To projekt politycznie ryzykowny, zwłaszcza w kontekście niedawnego weta prezydenta. 18 grudnia prezydent Karol Nawrocki zatrzymał inną nowelizację MEN, która dotyczyła głównie kwestii organizacyjnych. Jak np. szkolny tydzień projektów, czy możliwość łączenia treści z różnych przedmiotów w bloki.
Skoro zawetował tak neutralne zapisy, trudno nie zadać pytania, jak zareaguje na regulację, która dotyka znacznie bardziej symbolicznego obszaru. Granic władzy szkoły nad uczniem.
Wojenka wokół projektu dopiero się rozkręca. Nowelizację MEN opublikowano już na początku listopada, dopiero jednak noworoczna pustka informacyjna sprawiła, że uwagę zwrócił jeden fragment — dotyczący wyglądu ucznia. Wystarczyło.
Na prawicowych forach już czytam o „lewackim cyrku” i „psuciu dzieci”. „Najlepiej niech zamienią szkoły w burdele i ciągną zyski! Już teraz polska szkoła to siedlisko zepsucia, a oni jeszcze chcą to pogłębić!” — piszą czytelnicy katolickiej „Niedzieli”.
Czerwone włosy w szkole? To nie ma być rewolucja
Ten ton nie bierze się znikąd. Pięć lat temu Ordo Iuris rozesłało do szkół odezwę, w której broniło szczegółowych zapisów w szkolnych statutach.
„Zamiast takich sformułowań jak „schludny”, „ekstrawagancki” czy „awangardowy”, które mogą rodzić wątpliwości interpretacyjne, statut szkoły powinien posługiwać się bardziej czytelnymi kryteriami” — napisali prawnicy Ordo Iuris. Wskazując, że m.in. zakazy farbowania włosów, makijażu, tatuaży czy noszenia biżuterii są ich zdaniem zgodne z prawem.
Dokładnie z takim sposobem myślenia próbuje się dziś mierzyć MEN.
Projekt MEN nie jest rewolucyjny. Elektoratowi Koalicji Obywatelskiej mógłby się wręcz wydać zachowawczy. Nowelizacja wprowadza do szkoły katalog praw ucznia i wytycza granice: dzieci nie mogą być karane ani dyskryminowane ze względu na wygląd. Niedozwolone jest jedynie noszenie stroju „nawołującego do nienawiści, dyskryminującego, sprzecznego z przepisami prawa lub stwarzającego zagrożenie dla bezpieczeństwa innych osób przebywających w szkole lub placówce lub samego ucznia”.
Jednocześnie MEN zaznacza, że strój ucznia ma być zgodny z „ogólnie przyjętymi normami społecznymi” — i tu pozostawia szkołom pole do interpretacji. Bez zmian pozostają także przepisy pozwalające dyrektorom wprowadzać jednolite stroje czy mundurki.
Projekt mówi też wprost o obowiązku dostosowania stroju do zajęć tam, gdzie wymagają tego bezpieczeństwo i higiena — od wychowania fizycznego po warsztaty i laboratoria.
W praktyce to oznacza, że do szkoły będzie można przyjść z włosami ufarbowanymi na czerwono, w dredach czy z kolczykiem w nosie. Ale już na wuefie kolczyk trzeba będzie zdjąć.
Jak ma wyglądać uczeń w szkole? Te przepisy to pole nadużyć
MEN nie wprowadza tej nowelizacji z próżni. W polskich szkołach wciąż dochodzi do naruszania praw uczniów — od wpisywania do statutów nieuprawnionych zasad oceniania (jak jedynki za brak zeszytu), po regulowanie wyglądu i fryzur.
O uregulowanie praw uczniów i ograniczenie uznaniowości szkolnych statutów od lat zabiegają organizacje społeczne zajmujące się ochroną praw dzieci i młodzieży. A mimo to przypadki naruszeń nie znikają.
Już po opracowaniu projektu nowelizacji, w listopadzie „Gazeta Wyborcza” opisała przypadek licealisty z Krakowa — dyrektor w XLIV LO wysłał chłopaka do fryzjera w czasie przerwy i nakazał zgolić włosy na łyso. Powód? Fryzura niezgodna ze statutem szkoły. W statucie zapisano, że włosy ucznia mogą mieć dowolną długość, ale „zarówno kształt fryzury, jak i kolor muszą mieć charakter naturalny” i nie mogą podlegać „zabiegom zmieniającym ich wygląd i strukturę, takim jak jaskrawa koloryzacja czy spilśnienie”. Dalej mowa o tym, że fryzura powinna być „estetyczna”, włosy „czyste i starannie uczesane”, ewentualnie „spięte w kucyk, przypięte opaskami, wsuwkami lub gumkami”.
Przypadek z Krakowa nie jest wyjątkiem, lecz konsekwencją systemu, w którym o prawach ucznia decyduje szkolny statut — często pisany językiem nieostrym i arbitralnym, często wychodzący poza obowiązujące przepisy prawa. Pojęcia takie jak „estetyczny wygląd”, „naturalna fryzura” czy „stosowny strój” funkcjonują dziś w setkach wersji, zależnych od wyobrażeń i interpretacji dyrektora lub rady pedagogicznej. To powoduje, że to samo zachowanie — farbowane włosy, kolczyk czy tatuaż — w jednej szkole będzie akceptowane, a w innej skończy się karą.
Nowelizacja MEN ma ograniczyć tę uznaniowość, nie odbierając szkołom prawa do własnych regulaminów, lecz wyznaczając minimalne granice.
Nowacka nie próbuje więc rozpętać wojny kulturowej. Chce zapobiec dalszym przypadkom karania uczniów za to, jacy są — za wygląd, fryzurę, tatuaże czy liczbę kolczyków. To żadna ideologia. To ochrona uczniowskich praw i uczenie dzieci poszanowania prawa.
Barbara Nowacka wchodzi z nowym projektem na minę. Nie da się jej uniknąć
Projekt MEN nie znosi szkolnych regulaminów ani nie wprowadza pełnej dowolności. Nie zmienia zasad bezpieczeństwa, nie podważa roli nauczycieli ani dyrektorów, nie ingeruje w organizację zajęć. Nie dotyczy też oceniania zachowania ani dyscypliny szkolnej jako takiej. Jego zakres jest wąski: dotyczy wyłącznie sytuacji, w których uczeń jest karany lub stygmatyzowany wyłącznie za wygląd, bez związku z bezpieczeństwem, higieną czy porządkiem zajęć.
Tak naprawdę nie chodzi o kolczyki i tipsy. Chodzi o to, czy państwo potrafi powiedzieć jasno, że czerwone włosy nie są wykroczeniem, a szkoła nie jest miejscem nieograniczonej władzy dorosłych nad dziećmi.
Problem polega jednak na tym, że w polskiej debacie nawet kolczyk w nosie i czerwone włosy wystarczą, by odpalić polityczną minę.
Nawet w uzasadnieniu projektu MEN jest fragment, który mógłby wystarczyć za zapalnik ideologicznej awantury. Ministerstwo przypomina w nim, że prawa i obowiązki ucznia wynikają z „przyrodzonej i niezbywalnej godności człowieka” — pojęcia zapisanego w Konstytucji RP. Dla prawicowych komentatorów samo odwołanie do konstytucyjnych gwarancji bywa dowodem na „lewacką ideologię”. Jeśli do tego dorzucimy przyzwolenie państwa na krótkie spódniczki i głębokie dekolty dziewcząt albo długie włosy u chłopców — wzmożenie moralne mamy jak w banku.
Jest jasne, że Barbara Nowacka wchodzi z nowym projektem na minę. Tyle że to taka mina, którą prawica i tak by jej podłożyła. Pod każdą zmianę w szkole.
