Poradzimy sobie sami? To błąd! Oto dlaczego w życiu potrzebujemy przewodników

Gdybyśmy chcieli wybrać się w długą podróż po nieznanym terenie, prawdopodobnie zaopatrzylibyśmy się w mapę, przewodnik, a może nawet chcielibyśmy wynająć kogoś, kto zna teren, kulturę, sekrety regionu, smaczki i ciekawostki. Kogoś, kto mógłby wzbogacić naszą podróż, pokazując miejsca, w jakie sami być może byśmy nie trafili, przeoczyli je lub nie odczytali ich znaczenia. To nie znaczy, że danej podróży nie możemy odbyć sami – oczywiście, że tak. Kiedy jesteśmy otwarci, ciekawi, uważni, spotykane osoby, przeczytane ogłoszenia, opisy naturalnie stają się naszymi przewodnikami. Jeśli jednak porównalibyśmy życie do podróży, to czy potrafilibyśmy rozpoznać, kto i co w nim pełnił lub pełni rolę naszego przewodnika?

Punkty zwrotne i punkty orientacyjne

Niektórzy przewodnicy zajmują w naszym życiu wyjątkowe miejsce. Stają się punktami zwrotnymi w naszej przeszłości lub punktami orientacyjnymi dla naszej przyszłości. To ci, których obecność odgrywa kluczową rolę w naszym rozwoju. Relacja z nimi pozwala nam wzbić się na wyższy poziom. Towarzyszą nam, wspierają nas, czasem toczą z nami ostre dialogi, stają w opozycji do nas. Ostatecznie jednak ich działania pozwalają nam odkryć, co naprawdę myślimy, jaką mamy postawę, jakie są nasze wartości.

Przeżywając w życiu trudne momenty, potrzebujemy takich przewodników, by przez nie przejść. Przewodnik jest tym, kto przeprowadza nas przez nieznane. Daje przestrzeń, by dotrzeć do własnej decyzji, dokonać wyboru. Dzieli się wiedzą, perspektywą, doświadczeniem, ale nie wywiera presji, nie kontroluje, nie naciska. Nie oczekuje, że pójdziemy za nim. Raczej tworzy nam warunki do rozwoju, do wykorzystania naszych zasobów, szlifowania naszych umiejętności, zdobywania wiedzy, rozwijania naszej autonomii.

Od strony formalnej przewodnikami mogą być mentor, coach, psychoterapeuta, nauczyciel. Przewodnikami są nasi przyjaciele, bliscy, a niekiedy ludzie obecni w ­naszym życiu tylko przez krótki czas. To postaci, których wiedza, postawa, działania, wybory stają się dla nas źródłem inspiracji lub lustrem (pierwsze nie wyklucza drugiego). Przeglądając się w sposobie działania lub życia takiej osoby, możemy dookreślić siebie. Czym się różnimy, w czym jesteśmy podobni, co motywuje jego, a co motywuje mnie, skąd on bierze siłę, by działać lub by się wycofać, a skąd mogę brać ja?

Przewodników potrzebujemy szczególnie wtedy, gdy przechodzimy przez ważne zmiany i etapy w życiu. Kiedy wyruszamy w dorosłość i próbujemy określić siebie oraz swoje miejsce w świecie społecznym lub zawodowym. Kiedy zostajemy partnerami dla kogoś lub rodzicami. Kiedy wchodzimy w nowe etapy życia.

Okresy przejścia pomiędzy poszczególnymi fazami wiążą się z napięciem, niepewnością, koniecznością podejmowania ważnych decyzji i przewartościowania niektórych spraw. W takich okresach pełni pytań, wahań i dylematów często potrzebujemy kogoś, kto pozwoli nam nazwać daną sytuację, zrozumieć, co się dzieje w nas i wokół nas. Kogoś, kto pomoże nam poczuć, że nie jesteśmy sami i nie jedyni, którzy z takim zadaniem lub sytuacją się mierzą.

Przewodnicy to ci, z którymi możemy rozmawiać o ważnych sprawach, którzy dają nam przestrzeń na poznanie siebie i odkrycie w sobie odwagi na doświadczanie życia. I bynajmniej nie chodzi o to, by ktoś nam powiedział, co mamy robić, co wybrać, jaką decyzję podjąć. Dobry przewodnik będzie nam towarzyszył, dyskutował z nami, dbał o to, byśmy odkryli różne perspektywy, obejrzeli różne scenariusze. Wielu z nich nawet nie wie, że występuje w takiej roli. My też ich tak nie postrzegamy. Dopiero w retrospektywnej refleksji zauważamy, jak znaczącym elementem okazali się w naszej historii.

Jawni i niejawni przewodnicy

Kiedy przychodzimy na świat, naszymi pierwszymi przewodnikami zwykle stają się rodzice. Jeśli dobrze sprawują się w tej roli, dają nam możliwość bezpiecznego przywiązania. Dzieje się tak, gdy rodzice są uważni, rozumiejący, responsywni. Widzą dziecko, jego temperament, potrzeby, emocje. Opowiadają dziecku jego wewnętrzny świat, odzwierciedlając jego uczucia, stany umysłu, pomagając mu porządkować i budować jego self. Uczą je rozumienia samego siebie i siebie w relacji ze światem. Te niezliczone ilości interakcji, doświadczeń, dialogów budujących bezpieczne przywiązanie stają się następnie źródłem uwewnętrznionej narracji, która w dorosłym życiu zamienia się w wewnętrznych przewodników danej osoby. Możemy ich nazwać dobrze funkcjonującym ego, zdrowym dorosłym, mądrym umysłem, dojrzałą osobowością. Wówczas zmniejsza się nasza zależność od przewodnictwa zewnętrznego i stajemy się dla siebie własnymi drogowskazami (co nie znaczy, że nie potrzebujemy innych).

Nie zawsze jednak przewodnicy muszą być realni. Przewodnikami mogą się stać również bohaterowie książek i filmów. To, z jakimi problemami mierzą się owi bohaterowie i jak je rozwiązują, potrafi nas inspirować. Podobnie jak to, co mają w sobie lub kogo mają obok, a co pomaga im wzrastać.

To, jaka narracja w fikcji literackiej, filmowej, biograficznej lub dokumentalnej najbardziej nas przyciąga w danym momencie życia, może wiele powiedzieć o nas samych czy o pożądanych celach podróży, w jaką chcielibyśmy się wybrać. To, co nas fascynuje lub co irytuje w bohaterach, może nam pomóc lepiej zobaczyć nasze wartości. Wejście w dialog z fikcyjnym bohaterem pozwala nam odsłonić istotne aspekty naszej osoby. To źródło wiedzy o naszych potrzebach i zasobach. Co mamy, a nie wykorzystujemy, i co nas blokuje. Co chcielibyśmy rozwinąć.

W życie tych bohaterów możemy zajrzeć czasem bardziej niż w życie ludzi, którzy są obok. Znamy różne konteksty ich zachowań, myśli, emocje. Odsłaniają przed nami swoje motywacje, intencje i racje stojące za ich wyborami. Oceniamy, porównujemy się do nich, stawiamy się w ich sytuacji – towarzysząc, wchodząc z nimi w głębszą relację, rozwijamy się.

Keith Oatley, kanadyjski psycholog poznawczy, pokazywał w badaniach, jak czytanie literatury kształtuje naszą tożsamość i kompetencje społeczne.

Przewodnicy modele

Podobnie widzi rolę przewodników społeczna psychologia poznawcza. Amerykańska psycholożka Carol Dweck we wspieraniu tzw. growth mindset (nastawienia na rozwój) wskazuje na ważną rolę modeli w naszym życiu. Chodzi tu właśnie o takich bohaterów-przewodników (np. Winston Churchill, Walt Disney, Zygmunt Bauman), którzy dzięki własnym porażkom, determinacji, zaufaniu do swoich możliwości realizowali marzenia, robili ważne i ciekawe rzeczy. O modelowaniu mówi również inny psycholog – Albert Bandura. Według niego modele to osoby, których działania i postawa są źródłem inspiracji oraz wsparcia. Możemy uczyć się od nich, jak chcemy myśleć i się zachowywać. Brak takich osób w naszym życiu czyni je często trudniejszym, ogranicza nasz potencjał, spowalnia nasz rozwój. Natomiast spotkanie osoby, która pokaże nam kawałek świata, odsłoni inne perspektywy, nakieruje nas na zainteresowanie jakąś dziedziną, ułatwia podróżowanie i kształtuje trajektorię naszych życiowych wyborów. Gdyby nie taka osoba, może nie obralibyśmy danej ścieżki zawodowej, nie podjęlibyśmy się nowej roli, nie spróbowalibyśmy czegoś nieznanego, co summa summarum przyniosło nam wiele dobrego.

Spotkania, dyskusje, wspólne działanie, trudne momenty z naszymi przewodnikami, modelami kształtują nas. Nauczyciel, szef, partner, przyjaciel, człowiek, z którym spędziło się trzy miesiące na rehabilitacji – pojawienie się takiej osoby na naszej drodze nierzadko wewnętrznie nas odmienia, skłania do innego spojrzenia na rzeczywistość, przewartościowania, zobaczenia, że można inaczej żyć, można inaczej myśleć.

Najczęściej jako swoich przewodników wskazujemy tych ludzi, którzy w nas uwierzyli, dla których byliśmy ważni, dzięki którym na jakimś etapie naszego życia odważyliśmy się, zyskaliśmy nadzieję, uwierzyliśmy w siebie. Dużo rzadziej jednak zdajemy sobie sprawę, że rolę naszych przewodników mogą też pełnić osoby, z którymi nie mamy dobrych wspomnień. Jeśli jednak przyjrzeć się takim relacjom uważniej, może się okazać, że to właśnie kontakt z nimi skonfrontował nas z jakąś istotną prawdą o nas samych czy o innych, co ostatecznie nas zmobilizowało i dookreśliło. Bez tego doświadczenia nie bylibyśmy w tym miejscu, w którym jesteśmy. Dopiero retrospektywnie możemy ocenić, że owo spotkanie wniosło coś ważnego.

Przewodnik ze snu

Jeszcze innych przewodników odkrywamy, podążając za psychologiem głębi Carlem Gustawem Jungiem. By stać się autentyczną osobą, poznać siebie i odnaleźć sens, odczuć, że jesteśmy częścią większej całości, potrzebujemy mapy i legendy. Przekraczamy granice cienia, schodząc do podziemia niczym Anna In (bohaterka książki Olgi Tokarczuk), by móc zintegrować świadome i nieświadome elementy. Odkrywamy to, co wyparte, nieakceptowane, czego nie chcemy o sobie wiedzieć, co przehandlowaliśmy w zamian za społeczne uznanie. Nie jest to łatwy proces. Często nie umiemy się w nim poruszać bez uruchamiania mechanizmów obronnych. Tym bardziej potrzebujemy przewodnika, by przez niego przejść i dotrzeć do poznania samego siebie. Przewodnikami są m.in. nasze sny (kompensujące części naszej świadomości). Ukazują nam one różne części nas samych, a złożone interakcje między tymi częściami pozwalają nam zobaczyć się pełniej oraz odkryć, co stanowi nasz kluczowy punkt/konflikt niepozwalający nam pójść dalej.

Podobnymi do snów przewodnikami mogą się dla nas stać także mity, baśnie czy praca z archetypami. Te pierwsze opowiadają odwieczne i jednocześnie teraźniejsze historie, ukazując nam, że nie jesteśmy sami w podobnej podróży. Być może rozpoznajemy jakąś część swojej historii w micie Syzyfa, być może mamy wrażenie, że jesteśmy jak Feniks. Z kolei pracując z archetypami, możemy odnaleźć klucz do rozumienia naszych intymnych partnerskich relacji (analiza archetypu animy i ­animusa).

Szukając korespondencji w mitach, snach czy archetypach, mamy możliwość rozpoznania swojej sytuacji i tego, czego potrzebujemy, by ruszyć w drogę do doświadczania autentycznego, pełnego ja i poczucia sensu.

Możemy mieć wokół siebie wielu przewodników. Dobrze jest ich zobaczyć, dobrze jest wybierać ich ­mądrze.