To odkrycie podważa prosty podział na „ludzkie” i „zwierzęce” sposoby uczenia się. Przez lata sądzono, że rozumienie nazw rzeczy wymaga opanowania ludzkiego języka, a więc systemu gramatycznego i symbolicznego, dostępnego wyłącznie ludziom. Najnowsze badanie pokazuje jednak, że część fundamentów tego procesu może działać także bez języka.
Wielu opiekunów psów zna ten problem: wystarczy powiedzieć „spacer” albo „piłka”, a zwierzę natychmiast reaguje. Zwykle jednak chodzi o słowa często powtarzane i silnie związane z emocjami lub rutyną. Nowe badanie dotyczy czegoś innego: nauki neutralnych nazw przedmiotów, które same w sobie nie są nagrodą ani poleceniem.
Badaczy interesowało, czy pies potrafi zrozumieć, że konkretne słowo odnosi się do konkretnej rzeczy, nawet wtedy, gdy nie jest adresatem komunikatu. Czyli czy jest w stanie zrozumieć to z kontekstu, przysłuchując się czyjejś rozmowie. To dokładnie ten sam problem, z którym mierzą się małe dzieci, słuchając rozmów dorosłych.
Jak wyglądał eksperyment?
Do badania wybrano dziesięć psów o wyjątkowych zdolnościach w zakresie zapamiętywania nazw przedmiotów. Były to zwierzęta, które już wcześniej potrafiły poprawnie przynosić na polecenie kilkadziesiąt różnych zabawek. Taka umiejętność jest wśród psów skrajnie rzadka i nie zależy wyłącznie od rasy czy poziomu szkolenia.
Ważne jest to, że psy nie były tresowane w laboratorium przez obcych ludzi. Badania odbywały się z udziałem ich opiekunów, w warunkach zbliżonych do domowych. Dzięki temu naukowcy mogli sprawdzić naturalne mechanizmy uczenia się, a nie reakcje wywołane stresem lub sztuczną sytuacją.
Każdy pies brał udział w dwóch wariantach eksperymentu. W pierwszym właściciel bezpośrednio uczył zwierzę nowej nazwy zabawki. W drugim pies tylko obserwował rozmowę ludzi między sobą, nie będąc jej uczestnikiem.
Kluczowe było to, że czas kontaktu psa z nowopoznaną nazwą przedmiotu był identyczny w obu przypadkach. Psy nie miały więcej okazji do nauki w jednym wariancie niż w drugim, co pozwalało rzetelnie porównać efekty.
Po kilku dniach nauki psy zostały poddane testowi. Nowe zabawki umieszczono w innym pomieszczeniu razem z przedmiotami dobrze znanymi zwierzęciu. Następnie właściciel prosił psa o przyniesienie konkretnej rzeczy, używając wyłącznie jej nazwy. Ten moment jest kluczowy, bo pies nie mógł polegać na zapachu nowości ani na gestach. Musiał rozpoznać słowo i powiązać je z właściwym przedmiotem spośród wielu opcji. To zadanie wymaga czegoś więcej niż prostego warunkowania.
Siedem z dziesięciu psów poradziło sobie z tym zadaniem zarówno po nauce bezpośredniej, jak i po samym przysłuchiwaniu się rozmowie ludzi. Co więcej, część psów od razu wybierała właściwy przedmiot, bez prób i błędów. Dla badaczy był to sygnał, że psy nie tylko zapamiętały dźwięk słowa, ale także zrozumiały, do czego się ono odnosi. To zasadnicza różnica między reakcją na znany dźwięk a rozpoznaniem znaczenia.
U dzieci zdolność uczenia się słów przez przysłuchiwanie się rozmowom pojawia się wcześnie, jeszcze zanim zaczną aktywnie mówić. Psychologowie od dawna uznają ją za jeden z filarów rozwoju języka. Aby nauczyć się słowa w ten sposób, dziecko musi zauważyć, kto mówi, o czym mówi i na co zwraca uwagę rozmówca. Musi też odróżnić słowa istotne od tych przypadkowych. Badanie sugeruje, że niektóre psy potrafią wykonać podobną operację poznawczą.
Nie oznacza to oczywiście, że psy uczą się języka tak jak ludzie. Nie budują zdań ani nie rozumieją gramatyki. Ale potrafią wykorzystywać społeczne wskazówki: spojrzenie, gesty, ton głosu i kontekst sytuacji. To pokazuje, że granica między „rozumieniem języka” a „rozumieniem komunikacji” jest mniej oczywista, niż przez lata sądzono.
W kolejnej części eksperymentu naukowcy dodatkowo utrudnili zadanie. Psy najpierw widziały nową zabawkę, ale jej nazwa pojawiała się dopiero później, gdy przedmiot był już schowany i niewidoczny. Dla zwierzęcia oznaczało to konieczność połączenia informacji rozdzielonych w czasie. Nie mogło po prostu skojarzyć dźwięku ze wzrokiem. Musiało „przechować” w pamięci obraz przedmiotu i później powiązać go z nazwą.
Większość wyjątkowo uzdolnionych psów poradziła sobie również z tym zadaniem. To sugeruje, że ich uczenie się nie jest czysto mechaniczne, ale opiera się na elastycznym przetwarzaniu informacji. Takie zdolności są rzadkie nawet u ludzi i zwykle pojawiają się dopiero na pewnym etapie rozwoju dziecka.
Skąd biorą się takie zdolności
Badacze podkreślają, że psy są gatunkiem silnie ukształtowanym przez życie u boku człowieka. Przez tysiące lat selekcji najlepiej radziły sobie te zwierzęta, które potrafiły trafnie odczytywać ludzkie zachowania.
Nie chodziło o rozumienie słów, lecz o rozumienie intencji. Z czasem mogło to stworzyć podstawy do bardziej złożonych zdolności poznawczych, takich jak rozpoznawanie nazw przedmiotów.
Warto jednak podkreślić, że zdecydowana większość psów nie ma takich umiejętności. Gdy te same testy przeprowadzono na psach bez dużego „słownika”, ich odpowiedzi nie różniły się od losowych wyborów. To pokazuje, że mamy do czynienia z wyjątkami, a nie z regułą.
Autorzy badania chcą sprawdzić, czy podobne zdolności pojawiają się także u innych zwierząt żyjących blisko człowieka oraz jak dużą rolę odgrywa środowisko wychowawcze. Interesujące jest również pytanie, czy takie psy uczą się nowych nazw spontanicznie w domu, bez udziału badaczy, i jak trwałe są te umiejętności w czasie.
Na razie jedno jest pewne: niektóre psy słyszą więcej, niż nam się wydaje. Nawet wtedy, gdy tylko leżą w kącie i pozornie nie zwracają uwagi na rozmowę.
