Z miliona trzystu tysięcy Palestyńczyków zamieszkujących trzysta sześćdziesiąt pięć kilometrów kwadratowych określanych mianem Strefy Gazy – rejon o najgęstszym zaludnieniu na całym Bliskim Wschodzie – ponad dwie trzecie tłoczą się w obozach dla uchodźców. To efekt tak zwanej wojny o niepodległość z 1948 r., kiedy Izrael wysiedlił i skazał na wygnanie mniej więcej 800 tys. Palestyńczyków.
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
W Palestynie pozostało ich zaledwie ok. 150 tys. Teraz, ponad pół wieku później, obozy dla uchodźców wciąż istnieją. W Strefie Gazy, na Zachodnim Brzegu, a także w Syrii, Libanie i Jordanii nadal żyje w nich kilka z 7 mln, na jakie szacuje się ludność palestyńską (z czego milion to obywatele Izraela).
Przez długi czas Izrael oskarżał kraje arabskie o to, że same wywołały ten exodus, nakłaniając Palestyńczyków do ucieczki z rodzinnych wiosek, a także o to, że następnie przetrzymywały ich w owych gettach, nie dopuszczając do integracji z lokalnymi społeczeństwami, aby móc zarzucać Izraelowi zapędy imperialistyczne i kolonialne. Jednakże niektórzy izraelscy historycy, tak zwani rewizjoniści, jak choćby Benny Morris lub Ilan Pappe, obalili tę tezę, udowadniając, że akcja wysiedlania Arabów podczas wojny w 1948 r. została zaplanowana i zrealizowana przez syjonistycznych przywódców jako rodzaj masowej czystki etnicznej. Kilkaset miasteczek i wiosek arabskich znikło wówczas z powierzchni ziemi, a na ich szczątkach wyrosły kwitnące i nowoczesne izraelskie miasta.
Ilan Pappe w ciągu dnia, który spędziliśmy razem w Hajfe – wykłada na tamtejszym uniwersytecie – pokazał mi wydajne pola uprawne i centra przemysłowe, gdzie przed 1948 r., były palestyńskie osady, istniejące obecnie tylko w pamięci uciekinierów i z uporem przywoływane przez nonkonformistycznych historyków.
Bosonogie dzieci
Odwiedziłem trzy obozy dla uchodźców: dwa w Strefie Gazy – jeden ogromny, w Dżabalii, a drugi mniejszy, w Asz-Szatti – oraz w Al-Amari, pod Ram Allah. We wszystkich trzech miałem wrażenie, że oto znalazłem się w jednym z najbiedniejszych i najbardziej zatłoczonych „młodych miast” koło Limy, gdzie w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku wznosili swe lepianki z błota, szmat, plecionek i blachy chłopi uciekający z Andów przed głodem i terroryzmem.
Mimo odległości i odmiennych realiów obraz przedstawiał się niemal identycznie: ścisk, brud, sterty śmieci na ulicach, szczury, brak światła, kanalizacji i bieżącej wody, roje bosonogich dzieci i, poza kilkoma solidniejszymi budowlami, mnóstwo nieukończonych konstrukcji, wyglądających na okaleczone lub wybebeszone, bez dachów, ścian albo części pomieszczeń. Chociaż możliwe, że w palestyńskich obozach zagęszczenie było nawet większe niż w peruwiańskich slumsach, jak gdyby – chcąc się chronić lub lepiej wykorzystać przestrzeń i zrobić miejsce innym – stopniowo ograniczano tu rozmiary domów, a potem doklejano do nich kolejne przybudówki, aż w końcu osiedle stawało się prawdziwym labiryntem. I jak tam, w okolicach Limy, tak i tutaj ludzie byli bardzo gościnni, podejmowali przybysza, czym tylko mieli – kawałkiem chleba lub szklanką herbaty.
Cztery pokolenia
Pewne oszołomienie wywołuje myśl, że w tak strasznych warunkach żyje się tu już od trzech albo czterech pokoleń, co oznacza, że ogromna większość mieszkańców nie zna innej formy egzystencji niż ta powolna śmierć. I że dużej części z nich niedane było choćby poznać stron, które uważają za rodzinne. Bo w obozach dla uchodźców na pytanie o miejsce urodzenia nikt nie odpowie: „Dżabalia”, „Asz–Szatti” czy „Al-Amari”. Nawet najmniejsze dzieci wymieniają natychmiast nazwę wioski lub miasta, gdzie urodzili się ich rodzice albo dziadkowie – ta magiczna formuła ma w jakiś sposób psychologicznie unieważnić dotykającą całą rodzinę tragedię wysiedlenia i wyraża nadzieję na powrót do opuszczonego gniazda.
Dlaczego nie zauważyłem w Strefie Gazy ani jednego bezpańskiego psa? Fenomen ten wyjaśniła mi pewna Palestynka, chrześcijanka, pracująca w agencji organizującej pomoc humanitarną dla uchodźców. Sama jest właścicielką pięciu czworonogów i wciąż się martwi, że może im się stać coś złego. Tradycja muzułmańska łączy psią ślinę z nikczemnością i nieczystością. Legenda głosi, że Prorok wyjątkowo nie lubił tych zwierząt. Dlatego niewielu muzułmanów ma psy. A fanatycy je wręcz zabijają.
Kiedy pytałem uchodźców o najpoważniejszy problem, z jakim się borykają, prawie wszyscy odpowiadali to samo: „Bezrobocie”. (Jednym z wyjątków była kobieta spotkana w Asz-Szatti, w ośrodku pomagającym ofiarom domowej przemocy, która odparła: „Niewolnicze stosunki w rodzinie”). Strefa Gazy egzystowała, zresztą raczej nędznie, dzięki temu, że jej mieszkańcy jeździli do Izraela i zatrudniali się tam jako robotnicy rolni, budowlani, rzemieślnicy lub pomoc domowa. Kiedy w 1991 r. rząd izraelski, powołując się na względy bezpieczeństwa – wielu terrorystów pochodziło z Gazy – zaczął ograniczać wydawanie pozwoleń na pracę, w regionie drastycznie wzrosło bezrobocie i obniżył się poziom życia. Na miejsce Palestyńczyków Izrael sprowadza robotników z Rumunii, Filipin, Tajlandii, a nawet z Ameryki Południowej.
Kropla w morzu
W dobrych czasach posterunki wojskowe na granicy przekraczało codziennie ponad sto tysięcy Arabów, obecnie – ledwie garstka uprzywilejowanych, sto do stu pięćdziesięciu osób. W rezultacie bezrobocie w Strefie Gazy sięga 70 proc. populacji, a miasta i obozy dla uchodźców stanowią smutny obrazek opuszczenia, upadku i przymusowej bezczynności.
Przygotowywane przez międzynarodowe organizacje dane statystyczne, dotyczące chorób, śmiertelności wśród dzieci i liczby samobójstw w obozach, podnoszą włosy na głowie. Doktor Mahmud Sehwail z Centrum Leczenia i Rehabilitacji Ofiar Tortur opowiedział mi o badaniach, które przeprowadził niedawno wraz z czterema współpracującymi z nim psychiatrami wśród mających problemy psychiczne dzieci palestyńskich: prawie dwie trzecie przejawiało skłonności samobójcze. Bez żywności dostarczanej przez UNRWA i wysiłków, których dokonuje ona – podobnie jak inne instytucje i organizacje pozarządowe – prowadząc rozmaite kursy i warsztaty oraz pomagając bezrobotnym, sytuacja nieszczęsnych mieszkańców Strefy Gazy wyglądałaby jeszcze gorzej.
Jednakże, choć bardzo cenne, te działania to kropla w morzu. Dlatego trudno się dziwić powszechnemu i uporczywemu pesymizmowi, który przebija z odpowiedzi uchodźców, tak mężczyzn, jak i kobiet, zapytanych, czy żywią nadzieję na to, że wraz z odejściem z Gazy żydowskich osadników i żołnierzy los Palestyńczyków ulegnie poprawie. Sceptyczne spojrzenia, czasem obojętne, czasem powątpiewające miny, smutek i złość…
Fragment książki „Izrael – Palestyna. Pokój czy święta wojna” Mario Vargasa Llosy wydanej przez wydawnictwo Znak. Tytuł, lead i skróty od redakcji „Newsweeka”. Książkę można kupić tutaj.
Okładka książki „Izrael – Palestyna. Pokój czy święta wojna”
Foto: wydawnictwo znak