Tak mocno kochał kochankę, że pięć lat po jej śmierci kazał ją ekshumować

Początek miłości

Pierwsza połowa XIV w. nie była w królestwie Portugalii czasem spokojnym. Walki na granicy z Kastylią, zagrożenie od zajmujących południe Półwyspu Iberyjskiego Maurów i ich kalifatu Granady. Nastąpił kruchy pokój między Portugalią a Kastylią. Miał on szansę się utrzymać, bo w tym samym roku odbył się pewien ważny ślub.

W sierpniu 1340 r. do Coimbry, byłej stolicy Portugalii, przybyła Konstancja Manuel, córka potężnego kastylijskiego magnata, aby wziąć za męża najlepszą partię w Portugalii — infanta Piotra, syna króla Alfonsa IV i następcę tronu. Przybyła ze świtą, w której znajdowała się Inês de Castro, pochodząca z możnego, galicyjskiego rodu (Galicja była już wówczas częścią Królestwa Kastylii). Młody Piotr zakochał się na zabój w szlachciance. A ona w nim. Ślub z Konstancją oczywiście się odbył, a on spełniał małżeńskie obowiązki należycie — z małżeństwa urodziło się troje dzieci. Jednocześnie potajemnie (tak przynajmniej sądził) spotykał się z Inês.

W małżeństwie w tamtych czasach rzadko można było liczyć na miłość. — W klasach wyższych były zawierane zwykle ze względu na interesy polityczne, miały łączyć i wzmacniać rody — mówi dr Bartłomiej Dźwigała z Instytutu Historii Uniwersytetu Kardynała Stanisława Wyszyńskiego. Małżeństwo było już wtedy oficjalnie uznawane za święty sakrament. Przepisy prawa kanonicznego w tym zakresie doprecyzował sobór laterański IV, który odbył się w 1215 r. i który wprowadził też obowiązek kościelnych zapowiedzi oraz zakaz małżeństw tajnych. — To bardzo istotna zmiana, ponieważ przed rokiem 1215 było powszechną praktyką zawieranie małżeństw poza kościołem, gdy dwoje kochających się ludzi obiecywało sobie miłość i przysięgało wzajemną wierność, ale nie miało możliwości od razu potwierdzić tego w kościele. W średniowieczu dostęp do kapłana czy kościoła był często ograniczony — mówi dr Dźwigała.

Zawarte małżeństwo było niezwykle trudno rozwiązać, a za zdrady można było zostać srogo ukaranym. — Przykładem tego jest przypadek króla Francji Filipa I, który został ekskomunikowany za bigamię, czyli za życie w związku z kochanką mimo posiadania żony. Miało to miejsce pod koniec XI w. — mówi dr Dźwigała.

Stary król mówi: nie

Jak wyglądała kochanka następcy portugalskiego tronu, nie wiadomo, wzmianki mówią tylko, że była piękna i miała jasną cerę. Kochankowie widywali się rzadko, ale kochali bezgranicznie. Tak przynajmniej przedstawiają to „Luzjady”, epicki poemat Luísa de Camõesa, opublikowany w 1572 r., uważany za narodowy epos Portugalii. Zawiera on ważny fragment poświęcony historii Inês de Castro. Tak Camões opowiada o rodzącej się miłości Inês i księcia Piotra*:

O piękna Inês, cicho i samotnie

Śród uciech biegły słodkie dni twej wiosny,

Śród błogich ułud, co mkną tak przelotnie,

Bo im trwałości skąpi los zazdrosny;

Brzegi Mondego zraszały stokrotnie

Łzy pięknych oczu w tęsknicy miłosnej (…)

Twojego księcia miłość nie mniej tkliwa,

Zapadł mu w serce twój obraz uroczy;

Przed okiem duszy stoisz mu jak żywa

Ilekroć znikniesz przed ziemskiemi oczy;

Nocą w snów złudach przy tobie przebywa,

W dzień każdą myślą z tobą się jednoczy;

Cokolwiek słyszy, gdzie jest, w każdej dobie

Marzy o szczęściu, bo marzy o tobie.

Wbrew wysiłkom Piotra i Inês ich romans wyszedł na jaw. Był on nie w smak królowi Afonsowi, bo przecież małżeństwo Piotra z Konstancją było sprawą polityczną. Dlatego w 1344 r. król zdecydował się ukrócić te niemoralne amory i zesłał Inês do zamku w Albuquerque, tuż pod kastylijską granicą. Nie ostudziło to jednak zakochanych głów — Piotr i Inês korespondowali ze sobą przez rok i być może byliby rozdzieleni jeszcze długo, gdyby nie to, że prawowita żona infanta zmarła w czasie porodu trzeciego dziecka.

Piotr natychmiast sprowadził Inês do Coimbry i już nie krył się ze związkiem. W ciągu kolejnych ośmiu lat urodziło im się czworo dzieci — Alfons, Beatriz, João i Dinis. Król Alfons czuł się coraz bardziej niespokojny. Dochodziły do niego słuchy, że potężny ród Castro spiskuje, aby zabić jego wnuka (Ferdynanda) z prawego łoża i osadzić na tronie bękarta Dinisa. W końcu monarcha podjął decyzję — Inês de Castro musi zginąć. Morderstwa mieli dokonać trzej szlachcice — Pêro Coelho, Álvaro Gonçalves i Diogo Lopes Pacheco. Przy egzekucji prawdopodobnie był obecny również król. Inês została zamordowana 7 stycznia 1355 r. Gdy przybyli mordercy, Piotra nie było w pałacu. Według przekazów historycznych, Inês została ścięta mieczem. Niektóre relacje sugerują, że przed śmiercią błagała o litość, próbując odwołać się do uczuć króla jako ojca, pokazując mu swoje małe dzieci.

Piotr przez kilka miesięcy pozostawał w otwartym konflikcie z ojcem. Potem jednak po wstawiennictwie matki zawarł z nim zgodę, jednak nie zapomniał o zbrodni dokonanej na jego ukochanej. Po wstąpieniu na tron w 1357 r., już jako Piotr I, rozpoczął poszukiwania morderców Inês. Dwóch z nich zostało schwytanych w Kastylii. Trzeci zdołał uciec do Francji.

Kara, jaką wymierzył, była wyjątkowo okrutna. Pêro Coelho i Álvaro Gonçalves zostali najpierw poddani torturom. Następnie kazał wyrwać im serca — pierwszemu przez pierś, a drugiemu przez plecy (według królewskiego kronikarza Fernão Lopesa kat odwiódł króla od tego pomysłu, uważając go za zbyt trudny do zrealizowania). Egzekucja odbyła się publicznie w Santarém, uważanym za stolicę gotyku w Portugalii, gdzie Piotr ponoć ucztował, obserwując kaźń morderców. I znów historykom trudno rozstrzygnąć, czy ta uczta przy egzekucji zdarzyła się naprawdę, czy jest tylko częścią budowanej przez 600 lat legendy. Jak jednak napisał Lopes, który jest najważniejszym historycznym źródłem dla tej historii, ciała morderców zostały spalone, a prochy rozrzucone. Dzisiaj brutalność tych egzekucji poraża, ale i w dużo bardziej okrutnych czasach średniowiecza zrobiły na Portugalczykach wrażenie, bo to między innymi z ich powodu nadano Piotrowi przydomek Okrutny. Ale tego typu krwawe egzekucje i rodowe zemsty wówczas się zdarzały. Jak choćby słynna „Czarna wieczerza” w 1440 r. na zamku w Edynburgu w czasie panowania nieletniego króla Jakuba II i walki o wpływy na dworze. Wpływowy kanclerz William Crichton zwabił dwóch nastoletnich chłopców (Williama i Davida, spadkobierców możnego rodu Douglasów), którzy mogliby zagrozić młodemu królowi. Podczas uczty kazał ich uwięzić, osądzić i ściąć. Możliwe jednak, że to późniejsi kronikarze dodali te barwne szczegóły, bo źródłowa dla tego wydarzenia „Kronika Auhinleck” w ogóle o tym nie wspomina.

Podobne wątpliwości historycy mają w przypadku opowieści o Piotrze i Inês. Faktem jest, że pięć lat po śmierci kochanki król wydał oficjalny dokument, zwany „Deklaracją z Cantanhede”. Ogłosił w nim, że potajemnie poślubił Inês de Castro (ponoć odbyło się to w Bragançy ok. 1354 r.) oraz że uznaje ich wspólne dzieci za prawowite. Potem nastąpiła najbardziej makabryczna część tej opowieści. Piotr kazał ekshumować pochowane w Coimbrze zwłoki ukochanej i przenieść je w bardziej godne miejsce — do klasztoru Alcobaça, gdzie zamierzał też sam spocząć po śmierci. Jednak zanim złożył szczątki Inês do przepięknej rzeźbionej trumny, pośmiertnie koronował ją na królową Portugalii. Legenda głosi, że obleczony w resztki tkanek szkielet Inês po przebraniu w nowe, odświętne szaty został usadzony na tronie i ozdobiony koroną, a Piotr zarządził hołd dworzan i możnych dla królowej — każdy musiał pod groźbą kary śmierci podejść, uklęknąć przed królową i pocałować w rękę. Tę właśnie scenę przedstawia słynny obraz Pierre’a-Charles’a Comte’a. Nie została ona jednak historycznie udokumentowana, nie ma źródeł, które potwierdzałyby jej autentyczność. — W rzeczywistości pierwsze wzmianki o niej pojawiają się w literaturze i teatrze wieki później — mówi André Goes z uniwersytetu w Coimbrze.

Życie bez Inês

Piotr I mimo tych makabrycznych pomysłów był dobrym władcą, dlatego dorobił się też drugiego przydomka — Sprawiedliwy. Fernão Lopes opisuje go jako surowego, nieprzekupnego wykonawcę prawa, dostępnego dla poddanych i bezwzględnego wobec nadużyć możnych. Z zapałem tępił rozboje i nadużycia urzędnicze, wzmacniał jurysdykcję królewską, ograniczał samowolę feudałów, porządkował administrację i sądy. Przeciwstawiał się nadmiernej ingerencji Kościoła w sprawy państwowe, choć jednocześnie był pobożnym katolikiem.

Rozpacz po śmierci Inês nie przeszkodziła mu jednak we wzięciu sobie kochanki, Teresy Lourenço. Teresa pojawia się w kronice Fernão Lopesa jako „niewiasta niskiego stanu” z Lizbony, związana z dworem. Relacja ta była na tyle mało znacząca w życiu Piotra I, że być może kronikarze w ogóle by o niej nie wspomnieli, gdyby nie jeden ważny fakt — dwa lata po śmierci Inês Teresa urodziła Piotrowi syna Jana, który w przyszłości miał zostać królem Portugalii.

Możliwe też, że kochliwy król był biseksualny i miał romans z mężczyzną, choć było to bardzo ryzykowne nawet dla królewskiej reputacji. — W średniowieczu stosunki homoseksualne były zakazane i surowo potępiane przez Kościół, za sodomię można było nawet zostać spalonym na stosie — mówi dr Dźwigała. Lopes wspomina o relacji, która łączyła króla z giermkiem: „Młody człowiek, człowiek z rodu, który w tamtych czasach wyróżniał się niezwykłą dobrocią, świetny rycerz i jeździec, świetny myśliwy i łowca, wojownik i wojownik o wielkiej zwinności i wszelkiej przebiegłości wymaganej od dobrych ludzi — zwany Alfonsem Madeirą — z tego powodu król bardzo go kochał i obdarzał wielkimi łaskami”. Jednak Madeira miał to nieszczęście, że zakochał się w niejakiej Katarinie Tosse, żonie sędziego, i został jej kochankiem. A nieszczęście polegało na tym, że młodzi dali się na swoich amorach przyłapać. Oddajmy znów głos Lopesowi: „A ponieważ król kochał go bardzo, bardziej niż należy to tu powiedzieć (…) kazał go zabrać do swojej komnaty i rozkazał odciąć te członki, które ludzie darzą najwyższym szacunkiem”. Według historyków oznacza to, że król kazał wykastrować swojego giermka, prawdopodobnie z zazdrości o jego kochankę. — Z drugiej strony, zarzut homoseksualizmu często był wykorzystywany do rozgrywek politycznych — mówi dr Dźwigała. — Przykładem jest choćby król Anglii Edward II, który poniósł porażkę w walce ze Szkotami. W efekcie został odsunięty od władzy przez swoją żonę, królową Izabelę Francuską oraz jej kochanka, którzy przez pewien czas rządzili w Anglii. Być może zarzut homoseksualizmu był po prostu pretekstem do odebrania Edwardowi II tronu — mówi dr Dźwigała.

W przypadku króla Portugalii te wątpliwości też nie zostały nigdy rozstrzygnięte. Wkrótce potem zresztą Piotr zmarł, prawdopodobnie na atak serca. Stało się to w 1367 r., 12 lat po śmierci Inês. Po jego śmierci tron objął syn Ferdynand, który sprawował władzę do 1383 r. Gdy zmarł, nie pozostawiwszy męskiego potomka, w kolejce do tronu ustawili się synowie Inês de Castro, przedstawiciele dynastii z sąsiedniej Kastylii (żona Ferdynanda była Kastylijką) oraz Jan, syn Teresy, który w międzyczasie został wielkim mistrzem zakonu Aviz, portugalskiej odnogi zakonu templariuszy, a potem został królem Portugalii.

Piotr I Sprawiedliwy został pochowany w klasztorze Alcobaça, gdzie wcześniej z jego rozkazu spoczęła Inês de Castro w marmurowym grobowcu. Leżą tam oboje do dzisiaj. Trumny ustawione są naprzeciwko siebie, aby, zgodnie z legendą, podczas sądu ostatecznego Piotr i Inês mogli patrzeć na siebie, wstając z grobów, bo zgodnie z napisem na marmurze przy trumnach będą ze sobą „Até o fim do mundo…”, czyli aż do końca świata.