W Berlinie trwa boom na pierogi. „Niemcy patrzą na Polskę z mieszaniną podziwu i zazdrości”

Ta niewidzialność miała swoje źródła: stereotypy, emigracyjny profil Polaków z lat 90., brak instytucji zdolnych przebić się do szerszej debaty. Polskie restauracje, jeśli w ogóle działały, funkcjonowały na obrzeżach mainstreamu — jako miejsca nostalgii starszej Polonii, a nie przestrzenie aspiracji. Młode pokolenie Polaków urodzonych w Niemczech często dystansowało się od „polskości”, kojarząc ją z czymś ciężkim, staroświeckim, pozbawionym miejskiego sznytu. Ci, którzy widzieli siebie jako kosmopolitów i chcieli, by polska kultura była w Berlinie postrzegana poważnie, musieli długo czekać. Teraz jednak coś się zmienia i paradoksalnie dzieje się to za sprawą dania kojarzonego w Polsce z tanimi posiłkami, mlecznymi barami i socjalistyczną prostotą. Mowa oczywiście o pierogach.

Jeszcze niedawno pierogi kojarzyły się wyłącznie z domową kuchnią, teraz wyrastają w stolicy Niemiec na nośnik emocji, tożsamości i społecznej energii. Na Instagramie pojawiają się ascetyczne kadry: drewniane stoły, miski z farszem, dłonie lepiące starannie półksiężyce. Pop‑upowe wydarzenia, podczas których sprzedaje się pierogi, odbywają się w przestrzeniach nadających im zupełnie nową symbolikę — w kawiarniach o surowych, betonowych ścianach, w barach naturalnego wina, w modnych przestrzeniach coworkingowych.

Szczególną popularnością cieszą się te, podczas których uczestnicy mogą wspólnie lepić — w grupie, przy rozmowach, z możliwością poznawania nowych osób, a na końcu także wspólnego jedzenia. Młodzi dorośli, którzy najczęściej pojawiają się na takich spotkaniach, mówią, że przychodzą „dla atmosfery”, „dla ludzi”, „dla czegoś prawdziwego w świecie, który staje się coraz bardziej cyfrowy i samotny”. Pierogi przestają być więc jedynie jedzeniem, stają się praktyką spowalniającą tempo, dają poczucie zakorzenienia. Berlin — miasto efemerycznych trendów — znalazł w pierogach format idealny: prosty, ludzki, bliski, a jednocześnie znakomicie instagramowy.

Kucharka Kathrin Kotzybik, córka Polaków spod Katowic, urodzona już w Niemczech, nie spodziewała się, że jej pierogowy pop‑up zorganizowany w styczniu w hipsterskiej dzielnicy Neukölln w Café Neukölln okaże się wydarzeniem sezonu. A jednak tak właśnie się stało.

— Planowałam dwa dni i około 220 porcji pierogów. A pierwszego wieczoru o 18 wszystko było wyprzedane — wspomina, wciąż z nutą niedowierzania. Drugi dzień musiała odwołać. Kathrin wyczuła lukę, o której Berlin najwyraźniej nie miał pojęcia. — W kilku barach można je dostać, ale często to mrożonki. Ręcznie lepionych, świeżych prawie tu nie ma — mówi. Jej diagnoza brzmi prosto: Berlińczycy pragną autentyczności, a polska kuchnia oferowana dotąd w mieście była zbyt mało różnorodna i zbyt mało jakościowa. Z wyjątkami, oczywiście.

Jednak sukces pop‑upu ujawnił coś jeszcze — ogromną diasporę, która czekała, aż ktoś symbolicznie „zapro­si ją do stołu”. To jednak nie tłumaczy całego fenomenu. Na wydarzenie przychodzili nie tylko Polacy, lecz także Niemcy i osoby z różnych stron świata. Kotzybik otwarcie mówi, że pieróg jest daniem demokratycznym. Uczyła się go lepić od mamy w Dortmundzie, w rodzinnej kuchni, ramię w ramię z trzema braćmi. Jej zasada jest niezmienna: cienkie ciasto i dużo farszu. Pieróg nie może być twardy. I nie istnieje coś takiego jak za dużo nadzienia. W każdym geście lepienia zapisane są więc emocje: wspomnienia, dom, powtarzalny rytuał. A właśnie ta powtarzalność — jak podkreśla — daje ludziom poczucie bezpieczeństwa, którego dziś tak bardzo brakuje.

Pod koniec lutego własną wersję polskich pierogów zaprezentował także Tomasz Sokołowski, prowadzący włoską, a w Berlinie niezwykle cenioną restaurację Bruderherz w eleganckim Charlottenburgu. Kucharz również zauważył — jak mówi — nowy trend: rosnące zainteresowanie polskim jedzeniem podanym w ładnym, dopracowanym otoczeniu.

Jeśli jednak ktoś naprawdę zbudował z pierogów ruch społeczny, to jest to Julia Schneider. Gdy rok temu 26‑latka założyła Pierogi Social Club, nikt nie przypuszczał, że stanie się jednym z najciekawszych projektów kulturowych w Berlinie. Dziś jej warsztaty wyprzedają się na tygodnie przed terminem, a kolejne lokale z całego miasta proszą o współpracę. Julia jest uosobieniem nowej narracji o Polsce. Jej matka była Polką, ale zmarła wcześnie; kontakt z rodziną urwał się, język niemal zniknął. Została za to tęsknota. Studiując slawistykę w Berlinie, Julia zaczęła tę tęsknotę przekuwać w działanie: najpierw tworząc newsletter o kulturze polskiej i wschodnioeuropejskiej, później angażując się w festiwale, aż wreszcie wpadając na pomysł, który okazał się strzałem w dziesiątkę — Pierogi Social Club.

— Pierogi to danie, które jest natychmiast zrozumiałe. Jest supersympatyczne. I idealne dla grup — mówi. — Każdy je zna, każdy potrafi je polubić, każdy może je ulepić. Pierogi są demokratyczne — i w tym tkwi ich siła.

Kiedy Julia zorganizowała pierwszy pop‑up we współpracy z frankfurcką restauracją Frajda, 50 porcji zniknęło w godzinę. Ludzie stali w kolejce, dzielili się jedzeniem, robili zdjęcia na Instagram, rozmawiali. Ten wieczór stał się dowodem na to, że chodzi o coś więcej niż zaspokojenie głodu. To była wspólnota w praktyce.

Najciekawszym elementem pierogowego boomu jest publiczność. Część uczestników to osoby z polskimi korzeniami, urodzone w Niemczech, często mówiące po polsku słabo albo wcale. Na warsztatach po raz pierwszy od lat słyszą język, którego wcześniej się wstydziły lub którego bały się używać. — Czasem nie chodzi o gotowanie, ale przynależność — mówi Julia.

To pokolenie milenialsów i generacji Z dorastało w czasach, gdy polskość bywała powodem żartów, stereotypów i kompleksów. Dziś — gdy Polska jest jednym z najszybciej rozwijających się krajów UE, a Warszawa bywa określana mianem „nowego Berlina” — młodzi odkrywają swoje pochodzenie z zupełnie nową pewnością i dumą.

Inna część uczestników to Polacy mieszkający w Berlinie od niedawna oraz Berlińczycy bez polskich korzeni, ciekawi kultury Europy Wschodniej. Przyciąga ich naturalność, brak pretensjonalności. Wspólne lepienie staje się dla nich przeciwieństwem kultury cyfrowej — chwilą uważności, bliskości i prawdziwego bycia razem.

W tym nowym kulinarnym krajobrazie Berlina pojawia się jeszcze jedna ważna postać: Karolina Carrier, założycielka Grape & Grono, jedynego w Niemczech importera specjalizującego się wyłącznie w polskich winach. Carrier stała się łącznikiem między polską nowoczesnością a berlińskim rynkiem gastronomicznym.

— Z kwartału na kwartał zainteresowanie polskimi winami rośnie — mówi kobieta pochodząca z Zamościa. Jej masterclass w Berlin Wine School w ubiegłym roku wyprzedał się do ostatniego miejsca, a od początku tego roku to restauracje same zaczęły zgłaszać się po portfolio polskich win. Carrier współpracuje w Berlinie m.in. z restauracjami Norms, Aerde, barem winnym Natural Selection w Kreuzbergu, a nawet z restauracją z gwiazdką Michelina w Schwarzwaldzie. Publiczność jej wydarzeń jest międzynarodowa: połowę stanowią osoby o polskich korzeniach, a drugą — klienci z różnych krajów. Jak podkreśla, wielu polskich uczestników szuka „powrotu do własnych korzeni”, podczas gdy inni po prostu pragną odkrywać nowe smaki.

Carrier nie ukrywa zdziwienia, jak mało jest w Berlinie ambitnych restauracji serwujących kuchnię polską. Jej zdaniem większość lokali przedstawia Polskę „jednowymiarowo”, sprowadzając ją do „góry mięsa i ziemniaków”. Tymczasem nowoczesna kuchnia polska — lekka, sezonowa — wciąż jest tu rzadkością.

Jednym z powodów są przyzwyczajenia samych Berlińczyków: wielu z nich nie je regularnie polskich potraw i nie zna ich na tyle dobrze, by świadomie ich szukać. Do tego dochodzą ceny. — Im bardziej się tym zajmuję, tym lepiej rozumiem, dlaczego pierogi są drogie — mówi Julia. Oferowanie ich za mniej niż dziesięć euro jest problematyczne: w Polsce umożliwia to wciąż relatywnie tania siła robocza, natomiast w Niemczech taki model jest trudny do utrzymania.

Julia zauważa też coś jeszcze: Polska wciąż nie jest wystarczająco obecna w niemieckiej świadomości, by restauracje mogły opierać swoje menu wyłącznie na kuchni polskiej. To się jednak powoli zmienia — wraz z nową generacją, która chce opowiadać o polskości inaczej: lżej, nowocześniej, bez kompleksów.

W latach 90. i 2000. Polska była w Niemczech postrzegana jako synonim ubóstwa i przestępczości. Dziś Polska ma bardziej pozytywne konotacje. Niektórzy Niemcy patrzą wręcz z mieszaniną podziwu i zazdrości na szybki wzrost gospodarczy, innowacyjność i modernizację kraju.

Julia Schneider również odczuła tę powolną zmianę wizerunku Polski. Zajmowanie się własnym pochodzeniem przestało wywoływać w niej wstyd — przeciwnie, stopniowo zaczęła odczuwać dumę. Od początku rosyjskiej inwazji na Ukrainę wzrosła w Niemczech świadomość Europy Wschodniej, a Polska — politycznie znacząca, gospodarczo dynamiczna — stała się jej wizytówką. Młodzi Niemcy podróżują dziś do Warszawy i wracają z entuzjazmem: „To nowoczesne miasto! W dodatku ładniejsze od Berlina!”.

Wbrew pozorom ruch pierogowy nie dotyczy tylko jedzenia. To opowieść o tym, jak małe działania mogą zmienić sposób, w jaki postrzega się polską kulturę. W pieczeniu, lepieniu, smakowaniu jest coś głęboko ludzkiego — coś, co Berlin, zmęczony cyfrowością, anonimowością i nieustannym pędem, chłonie jak gąbka.