W jaskiniach nawet najlepsi popełniają błędy. „Wtedy zaczyna brakować cierpliwości”

• Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”

Zacznijmy od statystyki. Od kiedy TOPR notuje tatrzańskie wypadki do dziś w jaskiniach zginęło 11 osób. Wszystkich poszkodowanych było mniej niż stu.

Niby niewiele w porównaniu z ofiarami na powierzchni. Tak, ale ile osób chodzi do jaskiń i kto? Tam nie spotkasz cepra w sandałkach ani beztroskiego taty z dwójką pociech w wieku przedszkolnym. Paradoksem więc jest, że pierwszy odnotowany wypadek śmiertelny w jaskini stał się udziałem zielonego turysty, który w 1947 r. wszedł do Jaskini Mylnej, gdzie zgubił latarkę i zmarł z wycieńczenia, nie znajdując wyjścia. Ta ogólnie dostępna jaskinia leży w Dolinie Kościeliskiej i odwiedza ją rocznie wiele tysięcy osób. Warto tam pójść (oczywiście z czołówką i zapasowym źródłem światła, informując wcześniej rodzinę lub znajomych), by na własne oczy — w przewrotnym tego słowa znaczeniu — poczuć (bo nie: zobaczyć) choć namiastkę tego, z czym zmaga się wspinacz, który zamiast dróg w ścianie wybiera te do wnętrza Tatr.

Nawet najlepsi popełniają błędy

Statystyki nie oznaczają jednak, że i grotołazom nie zdarzają się błędy. Wybitny speleolog, a dziś ceniony przewodnik IVBV (z międzynarodowymi uprawnieniami) Stefan Stefański siedem dni czekał na pomoc, gdy na dnie Jaskini Ptasiej stracił czołówkę. No tak, ale on powiedział, gdzie idzie, kiedy powinien wyjść i kiedy zacząć go szukać. Czekał więc cierpliwie, mając wodę do picia (dwa litry na siedem dni), dwa batony do przegryzienia i najważniejsze: śpiwór. Bez niego wychłodziłby się w tym wilgotnym otoczeniu, gdzie stała temperatura wynosi 4 stopnie.

Stefański miał też kondycję i umiejętności oraz sprzęt do wyjścia. Jednak brak światła, które zgubił, zamykało sprawę.

W jaskini, gdy gaśnie żarówka lub płomień karbidówki, oblepia cię absolutna ciemność, która paraliżuje. Tracisz poczucie równowagi, poczucie czasu i przestrzeni. Ściany wydają ci się na wyciągnięcie ręki, a jednocześnie masz poczucie rozciągającej się wokół pustki. Boisz się zrobić nawet krok. Gdy przestają pracować zmysły, zaczyna działać wyobraźnia.

Stefan mógł naprawić swój błąd, jedynie czekając cierpliwie, pomimo wyobraźni, mimo że mógł jedynie leżeć lub siedzieć i czekać. I tak zrobił. Jak sam przyznawał, pomagał mu zegarek, dzięki któremu prawdziwe minuty nie zamieniały się błyskawicznie w godziny, a te w dni. Bo wtedy zaczyna brakować cierpliwości, wkrada się strach. Stefan wiedział, że niedźwiedzi sen, w który zapadł, to była tylko godzina i musi jeszcze pospać.

Co ciekawe, podobnie jest za kołem polarnym, gdzie latem mamy odwrotną sytuację. Niezależnie jednak, czy jest ciągle ciemno, czy non stop jasno, organizm gubi się i rozregulowuje. Trzeba się zmuszać do regularnego spania.

Czytaj więcej: Śmierć grotołazów w Jaskini Śnieżnej. Podziemny świat jest niewyobrażalnie piękny. Ale czai się w nim groza

Gdy błąd jest błędem śmiertelnym

Czasem błędu naprawić się nie da, nawet gdy popełniają go najwybitniejsi. Waldemar Mucha, jeden z lepszych polskich grotołazów, by poprawić światło lub podrapać się w głowę, zdjął tylko na chwilę kask w Jaskini nad Kotlinami. O minutę za wcześnie lub minutę za późno. W tej samej chwili gdzieś, wysoko w studni urwał się kamyczek. Leciał wystarczająco długo, by nabrać szybkości i trafić grotołaza niczym pocisk z karabinu. Mucha zginął na miejscu.

Opisując wydarzenia z sierpnia 2019 r., przypominamy wypadek Witolda Szywały, który przeliczył się z siłami i zmarł z wyczerpania. Kolejna kosztowna pomyłka doświadczonego grotołaza, który poszedł do jaskini bić rekord, poćwiczyć, sprawdzić się.

Do wypadków jaskiniowych można też zaliczyć te podczas dojścia pod ścianę. Bo większość tatrzańskich jaskiń nie ma łatwego dostępu. Umiejętności wspinaczkowe są potrzebne zarówno w środku, jak i na zewnątrz. Czasem jest śnieg, a jak śnieg, to lawiny. A te zabrały w polskich Tatrach aż sześciu grotołazów.

Na czym polega wyjątkowość akcji jaskiniowych

Specyfika działań jaskiniowych, podczas których operuje się takim sprzętem jak liny, przyrządy zaciskowe, do podchodzenia, bloczki, wyciągarki, spowodowała, że techniki wyniesione z podziemi są podstawą dla działań ratowniczych na powierzchni czy nawet w śmigłowcu. Dlatego choć nie każdy z ratowników specjalizuje się w ratownictwie jaskiniowym — wszyscy muszą umieć posługiwać się stosowanym tam sprzętem. Szybko okazało się też, że nie sprawdza się tam ten ścianowy, jak zestaw Grammingera, łączność radiowa, o śmigłowcu nawet nie wspominając.

Jakby tego było mało, w jaskiniach prowadzi się też najcięższe akcje nurkowe — jak choćby opisywana już po jugosłowiańskiego nurka Alekseja Petrujkiča, który 16 lutego 1987 roku wszedł do Jaskini Bystrej, by przenurkować syfon (tak nazywa się w slangu grotołazów skalne kolanko albo kolano zalane całkowicie wodą).

Czasem gdy jest mały i prosty, można go przenurkować na bezdechu (nabierając powietrza w płuca). Najczęściej jednak wymaga wariata, który w kombinezonie, płetwach i z butlami na plecach wpłynie w labirynt wodnych korytarzy, czasem wąskich tak, że trzeba butle z pleców zdejmować i trzymać je przed sobą lub między nogami.

Już po tych opisach, a to naprawdę tylko nieporadne wprawki próbujące oddać grozę tatrzańskich korytarzy, wiadomo, czemu tak niewielu garnie się do jaskiniowej specjalizacji. Powstała dopiero w latach 50., po kilku wypadkach, które pokazały, że ratownicy wybitni w górach słabo radzą sobie, prowadząc akcje pod ziemią.

Zapisali się w historii

Najpierw Mieczysław Kołodziejczyk, potem Apoloniusz Rajwa, Kazimierz Szych, a w końcu mistrz Roman Kubin podnieśli jaskiniowe ratownictwo do poziomu reszty sekcji TOPR. Do tego dołączyli nurkowie, Andrzej Blacha, Sławek Paćko czy Krzysztof Starnawski, który należy dziś do absolutnej czołówki światowych nurków jaskiniowych. Tym skromnym, ale niezwykle profesjonalnym zespołem nurków kieruje Stanisław Krzeptowski-Sabała.

Ich robota charakteryzuje się tym, że akcji tu nie ma tak wiele, dlatego potrzebne są regularne szkolenia. Są częste i prowadzone we współpracy z innymi sekcjami nurków morskich, policyjnych, wojska i straży pożarnej.

Natomiast jak już się coś dzieje w jaskini, to ma to wymiar epicki. Angażuje ogromne siły. Zmusza do opracowania działań logistycznych na wielką skalę i pomocy nie tylko innych ratowników, ale często też ratowników spoza TOPR, choć zawsze tylko tych, z którymi się przećwiczyło wiele operacji, zna się ich i im się ufa.

Opowieść o wodzie i jaskini zacząć można od wyprawy po Stanisława Ogazę, który utknął po drugiej stronie syfonu, gdyż uszkodził aparat do oddychania. W roku 1958 nie było chętnych do zanurkowania z pomocą, była natomiast wielka gotowość do ratowania. Kilkaset osób wylewało wodę z syfonu, podając sobie wiaderka z rąk do rąk, aż po około 30 tysiącach wylanych kubełków udało się wyciągnąć Ogazę.

Ta sztuka nie udała się przy Petrujkiču, choć sprowadzono pompy, przyjechali wybitni nurkowie jaskiniowi aż z Francji.

No i ostatnia, tegoroczna, głośna akcja po wrocławian, gdzie woda też odcięła grotołazów. Tragiczne skutki wszyscy znają.

Jeśli ktoś lubi słuchać mrożących krew w żyłach opowieści, to powinien poczytać książki o speleologicznych akcjach ratunkowych. Transport połamanego czy nieprzytomnego poszkodowanego przez ciasne, pokręcone korytarze czy wyciąganie noszy w 100-metrowych studniach. Żaden pisarz by nie wymyślił tego, co tam się dzieje.

Na koniec jeszcze tylko słowo o specjalistach od poszerzania korytarzy. Gdy taka jest konieczność transportowa, ratownicy z uprawnieniami pirotechnicznymi, ratownicy strzałowi podkładają mikroładunki, by poszerzyć drogę. Liczy się bowiem przyroda, liczy się natura, ale człowiek jest najważniejszy, a czasem bez poszerzenia korytarza cierpiałby ponad miarę. Lub wyjąć by się go nie dało.

To kolejna specjalizacja TOPR, dość specyficzna i nieczęsto stosowana, ale jak na tę organizację przystało, ma kilku speców. Ma też sejf, w którym trzyma się mikroładunki, ma i ścisłe procedury ich użycia.

Taki jest TOPR — profesjonalny, zorganizowany, gotowy na niemal każdą okazję.