Na dwa lata wpadła w spiralę, z której nie widziała wyjścia. Długi urosły do 300 tys. zł. — Szłam najkrótszą drogą, czyli brałam chwilówki. Kiedy uzbierało się ich kilkanaście, zdecydowałam się na konsolidację. Płaciłam prowizję, ale wtedy zupełnie mnie to nie obchodziło — opowiada Zuzia Dzitko, u której zdiagnozowano zakupoholizm.
Czynne uzależnienie zaczęło rozwijać się u Zuzi w czasie pandemii. Chwilę wcześniej w jej rodzinie wydarzyło się coś, co zupełnie ją przerosło. — Zapisałam się do psychiatry, usłyszałam diagnozę depresji, rozpoczęłam terapię — wspomina. Lockdown przerwał spotkania w kluczowym momencie. — W takim, kiedy zaczęło się okazywać, że wiele rzeczy, które brałam w życiu za pewnik, wcale nie są prawdą — tłumaczy.
Mogła kontynuować terapię online, ale wynajmowała mieszkanie z kilkoma osobami i nie zdecydowała się na tę formę wsparcia. — Nie przewidziałam jednak, że te wszystkie emocje, które się we mnie nagromadziły i nie zdążyły znaleźć ujścia, zaczną go szukać gdzie indziej — mówi.
Pierwszy impuls przyszedł szybko. To był moment, gdy na chwilę otwarto sklepy. — Miałam trudny dzień. Pomyślałam, że poprawię sobie humor małymi zakupami. Zobaczyłam paletkę cieni do powiek, drogą jak dla mnie wtedy. Coś mnie jednak zatrzymało i powiedziało: przecież nie zarabiasz źle, możesz sobie pozwolić. Nigdy nie miałaś tak luksusowego kosmetyku — wspomina.
„Żaden bank nie chciał mi udzielić konsolidacji”
Po zakupie pojawił się wyrzut dopaminy. Tak silny, że szybko potrzebny był kolejny. — Na tamtą chwilę zniknęły wszystkie moje problemy. Tak mi się przynajmniej wydawało — mówi Zuza. Uzależnienie pogłębiało się stopniowo. Każdy trudny dzień kończył się zakupami. Wydawała coraz więcej i coraz więcej potrzebowałam.
— Szukałam wymówek, żeby pójść do galerii handlowej — przyznaje. Przez cały czas pracowała. Starała się nie zaniedbywać obowiązków, chociaż bywały momenty, gdy trudno było jej się skupić. — Z tyłu głowy wciąż kołatało, że muszę iść i kupić tę rzecz, którą ktoś poleca w internecie, bo jest taka świetna — mówi. Wydawała wszystko, co miała i czego nie miała. Pożyczała wszędzie, gdzie tylko było to możliwe. — W pewnym momencie żaden bank nie chciał mi udzielić konsolidacji, żadna firma chwilówki — tłumaczy.
Zdecydowała się wtedy sięgnąć po pieniądze partnera bez jego wiedzy. Wiedziała, gdzie trzyma kopertę z oszczędnościami. — Pomyślałam, że zaraz dostanę premię i oddam. Nie dostałam. Po jakimś czasie zorientował się, że pieniędzy nie ma — wspomina.
To był moment przełomowy. — Byłam w takim stanie emocjonalnego zniszczenia, że pierwszy raz przyznałam przed nim i przed sobą: mam problem — mówi. Partner pomógł jej znaleźć terapię grupową i indywidualną. Równolegle Zuza próbowała ratować swoją sytuację finansową. — Na początku myślałam, że z moimi długami nie da się już nic zrobić. Zaczęłam szukać informacji o upadłości konsumenckiej. Wydawało mi się jednak, że z zakupoholizmem nikt mnie nie potraktuje poważnie, bo to przecież nie jest jasno uregulowane — przyznaje.
Ostatecznie pomogła diagnoza psychiatryczna i zaświadczenie o terapii. Sąd uznał jej sytuację. Nie miała nieruchomości ani majątku, który można byłoby spieniężyć. — Sąd orzekł, że mam spłacać 2400 złotych miesięcznie przez siedem lat. Spłacam regularnie. Wciąż jestem w terapii, pracuję nad tym, co odpowiada u mnie za tę podatność na uzależnienia. Czuję się różnie, ale krok po kroku idę do przodu — dodaje.
Polacy w spirali długów
Prawie dwa miliony Polaków ma dziś długi, jak wynika z najnowszego raportu Krajowego Rejestru Długów BIG. — To zawsze splot kilku czynników — mówi Karol Słobodzian, ekspert finansowy. I wylicza: wysoka inflacja, rosnące ceny żywności, czynszów, a w ostatnich miesiącach także energii elektrycznej. — Najbardziej narażone są osoby najmniej zamożne. Przy braku oszczędności nawet niewielki wzrost kosztów życia powoduje zaległości, które zaczynają się szybko kumulować — podkreśla.
Problem nie dotyczy jednak wyłącznie tych, którzy są w trudnej sytuacji finansowej. Coraz częściej w statystykach pojawiają się osoby aktywne zawodowo. — Z pozoru stabilne, ale mające kilka zobowiązań jednocześnie. W pewnym momencie po prostu tracą nad nimi kontrolę.
Najnowszy raport oparty na danych z rejestrów dłużników pokazuje, że najczęściej z zadłużeniem zmagają się osoby w wieku 35 — 44 lata, a więc ludzie w pełni aktywni zawodowo i rodzinnie — mówi.
Długi rzadko są efektem jednej złej decyzji. To proces. — Najpierw kredyt lub pożyczka na bieżące potrzeby. Potem nieopłacony rachunek za prąd, telefon, internet czynsz — tłumaczy. Wystarczy kilka gorszych miesięcy i zaległości zaczynają się nawarstwiać. — Do tego dochodzą chwilówki i szybkie, drogie pożyczki zaciągane pod wpływem stresu. One często nie rozwiązują problemu, tylko go pogłębiają. Część długów wynika też z nadmiaru zobowiązań. Ktoś ma ich kilka naraz, spóźnia się z ratami, a koszty rosną lawinowo — mówi Słobodzian.
Nie bez znaczenia jest brak edukacji finansowej. — Rzadko się do tego przyznajemy, ale większość z nas miewa problemy z pieniędzmi. W sytuacjach kryzysowych podejmujemy pochopne decyzje. Sięgamy po szybkie finansowanie, by załatać budżet, nie licząc rzeczywistych kosztów — zauważa ekspert.
Swoje dokłada też presja konsumpcyjna i zewsząd atakujące reklamy. — Media społecznościowe wzmacniają potrzebę porównywania się z innymi i życia ponad stan. Droższe auto, lepsze wakacje, obecność w modnych miejscach. To wszystko bywa finansowane kredytem. Wydaje nam się, że wszyscy radzą sobie lepiej, tylko my zostajemy w tyle — podkreśla Słobodzian.
A gdy spirala już się nakręci, wyjście z niej bywa nie lada wyzwaniem. — Jeden ruch nie naprawi wielomiesięcznych trudności. Jeśli wydatki przewyższają wpływy, dokładanie kolejnej pożyczki tylko pogłębia problem. Rozwiązaniem bywa konsolidacja zobowiązań. Przeniesienie ich w jedno miejsce na lepszych warunkach. Jedna rata zamiast kilku i niższe koszty obsługi mogą zrobić ogromną różnicę. Ale wszystko zaczyna się od kontroli nad budżetem — podsumowuje ekspert.
„Łatwo jest wpaść w długi”
Kamila w zadłużenie wpadła szybko. — Nie chciałam prosić o każdy grosz, gdy brakowało mi na zakupy dla naszej rodziny. Brałam chwilówki. Najpierw 1000, potem 2000 i tak się robiło coraz więcej, bo dochodziły koszty pożyczki, albo potrzebowałam pilnie zapłacić za naprawę samochodu albo lekarza. I tak w ponad rok zadłużyłam się na 30 tys. zł — mówi.
Sama utrzymuje sześcioosobową rodzinę. Jej miesięczny przychód to ok. 4000 zł. — Mąż stosuje wobec mnie przemoc finansową i psychiczną. Czasami dołoży się do rachunków, albo zakupów. Ale to nie wystarcza — zaznacza. Bo potrzeby rodziny są duże.
Syn Kamili od urodzenia ma niepełnosprawność. — W zeszłym roku skończył 16 lat i od tamtej pory jest traktowany jako dorosły. Komisja zabrała nam świadczenie pielęgnacyjne, które wynosiło około 3000 zł — opowiada. Stan jego zdrowia jednak się nie zmienił. Nadal wymaga rehabilitacji, wizyt u lekarza i opieki. Na to potrzebne są środki, których rodzina nie ma. Kamila nie może podjąć pracy, bo zajmuje się czwórką dzieci. Najmłodszy, trzyletni syn też potrzebuje więcej uwagi.
— Mam nerwicę lękowa, przerasta mnie to wszystko. Bardzo się boje, że stres mnie wykończy, więc pierwszą pomocą było zabezpieczenie dzieci na wypadek, gdyby mnie brakło. Zakupiłam ubezpieczenie, które pokryje moje długi po śmierci i dzieci nie będą ich spłacać. Pomocy szukam na forach i u darmowych radców prawnych. Próbuje spłatę rozłożyć na raty, jakoś z tym sobie poradzić — mówi. W międzyczasie szuka jakichkolwiek dodatkowych prac. Takich, które może połączyć z opieką nad dziećmi. — Żeby zarobić cokolwiek. Mąż mnie nie wspiera, czuję się zupełnie sama i nie wiem, co robić. Łatwo jest wpaść w długi, szczególnie, jak chce się ratować rodzinę, ale potem wyjście z nich jest bardzo trudne — kwituje.
Mechanizm spirali zadłużenia
Chociaż wpadanie w spiralę zadłużenia jest procesem, dla osób zadłużonych moment graniczny bywa nieuchwytny. Zmiana zachodzi stopniowo w sposobie myślenia, odczuwania i podejmowania decyzji. — Zazwyczaj zaczyna się od napięcia i lęku, którym towarzyszy mechanizm zaprzeczenia: że to tylko chwilowe trudności, że jeszcze jedna pożyczka pozwoli uregulować długi — mówi psycholożka i psychoterapeutka Monika Machnicka. Uruchamia się wówczas mechanizm obronny, który odsuwa moment realnej konfrontacji z sytuacją. — Wraz z narastaniem zobowiązań pojawia się zawężenie poznawcze, a umysł skupia się wyłącznie na przetrwaniu. Mózg działa w trybie zagrożenia, co obniża zdolność planowania, zwiększa impulsywność i sprzyja decyzjom podejmowanym pod wpływem emocji — dodaje ekspertka.
W takiej sytuacji trudno odróżnić realne potrzeby od tych podyktowanych zaburzonym obrazem rzeczywistości. — Towarzyszy temu poczucie wstydu. Zadłużenie przestaje być problemem do rozwiązania, a zaczyna być przeżywane jako dowód osobistej porażki. Wstyd prowadzi do unikania: nieodbierania telefonów, nieotwierania listów, izolowania się od bliskich. To unikanie chwilowo redukuje lęk, ale w dłuższej perspektywie go wzmacnia — mówi Machnicka. I sprawia, że osoba zadłużona jeszcze silniej zakorzenia się w spirali zadłużenia. — Człowiek zaczyna wierzyć, że cokolwiek zrobi, i tak nie przyniesie to efektu. Pojawia się apatia, spadek energii, bezsenność, drażliwość, objawy depresyjne. Spirala zadłużenia silnie wpływa też na relacje, rosną napięcia, pojawiają się tajemnice i konflikty — wyjaśnia.
Wyjście z długów
Wyjście ze spirali zadłużenia jest procesem długotrwałym i wymagającym działania na wielu płaszczyznach. — Pierwszym krokiem jest obniżenie poziomu chronicznego stresu: przywrócenie snu, podstawowej stabilizacji dnia, regulacja emocji. Bez uspokojenia układu nerwowego trudno o racjonalne decyzje — przyznaje psycholożka.
Kolejnym etapem jest konfrontacja z realną sytuacją. — Koniecznie w bezpiecznych warunkach. Spisanie zobowiązań, ich podliczenie, rozmowa z doradcą o możliwościach spłaty. Konkret zmniejsza chaos, a każde małe działanie odbudowuje poczucie wpływu i przeciwdziała bezradności — podkreśla.
Czasami potrzebna jest także pomoc terapeutyczna. — Zwłaszcza, gdy zadłużenie wiąże się z głębszymi schematami lub jest skutkiem uzależnienia. To próba odzyskania kontroli. Zdrowienie zwykle nie jest spektakularne, to proces małych, powtarzalnych działań – podsumowuje Machnicka.