Igor, choć jest wuefistą, czuje się jak przedstawiciel handlowy. Codziennie musi zachwalać swój produkt, a przede wszystkim — pilnuje, żeby mu się klient nie zniechęcił. A klient jest trudny: ma słomiany zapał i problemy z koncentracją.
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
— Nie rwą się do piłki. Nie widzą sensu w biegach, pytają: czy muszę? — mówi wuefista. Gorzej, że gdy już namówi uczniów do ruchu, ćwiczą tak, żeby się nie zmęczyć.
Ponad 60 tys. polskich dzieci i nastolatków nie chodzi na zajęcia z WF. To półtora procenta uczniów. Mało? Rzecz w tym, że dane MEN są niepełne — dotyczą wyłącznie całorocznych zwolnień. Nikt nie monitoruje tych krótszych — kilkudniowych nieobecności i powtarzających się „nieprzygotowań”. A to w nich wuefiści widzą problem.
Zadyszka? Ojej, siadam
— Uczniowie olewają ruch. Szkoła ich do niego zmusza, więc stosują uniki. Najczęściej „nie mam stroju” — mówi Igor Bogusz. Uczy w szkole podstawowej w Trójmieście. Przyznaje, że najmłodsze dzieci naturalnie lubią ruch i rzadziej z niego rezygnują. Problemy zaczynają się wraz z dojrzewaniem.
— Do braku spodenek czy koszulki już się przyzwyczaiłem, pozwalam ćwiczyć w codziennych ciuchach. Blokuję ich dopiero przy braku sportowego obuwia, bo to jednak niebezpieczne — mówi wuefista. Uczniowie już to zauważyli i teraz najczęściej „zapominają” o butach na WF.
A jak już mają strój i buty, robią tylko to, co łatwe i przyjemne. Odpuszczają przy pierwszym trudzie.
— Boją się wysilić, nie chcą się spocić. Pobiegną kawałek i jak im tylko stopa zadrży, odpuszczają. Zupełnie do nich nie dociera, że mogą przekroczyć własne granice i zmusić do czegoś swój organizm. Zadyszka? Ojej, coś mi się złego dzieje, siadam — opowiada nauczyciel.
Dlatego resort edukacji zmienił od tego roku szkolnego podstawy programowe do WF. Nowe stawiają na luźniejszą organizację lekcji — nauczyciele mają uczniom proponować nie tylko klasyczne dyscypliny, ale różne aktywności, np. taniec czy aerobik. No i więcej zajęć na świeżym powietrzu. Ma być tak atrakcyjnie, jak tylko się da, żeby uczniom chciało się ćwiczyć.
Czy to wystarczy? — Jesteśmy na takim etapie i w takiej zapaści kultury fizycznej, że sukcesem szkoły będzie, jeśli zachęci uczniów podstawówki do aktywności fizycznej. Jakiejkolwiek, nawet najmniejszej. Żeby sobie chociaż pochodzili na świeżym powietrzu — przyznaje Bogusz.
Połowa odpuszcza
Niestety, niechęć do wysiłku widać też gdzie indziej — w nauce, w relacjach, w codziennych wyborach. Psychologowie mówią, że młodzi rezygnują dziś z zadań, jeszcze zanim do nich przystąpią. Brakuje im cierpliwości i wytrwałości w dążeniu do celu.
To, co Bogusz widzi na boisku, potwierdzają badania, m.in. PISA (Międzynarodowy Program Oceny Umiejętności Uczniów). W edycji z 2022 r. polscy uczniowie zajęli ostatnie miejsce wśród 51 krajów właśnie pod względem wytrwałości — tu rozumianej jako sumienność i zdolność do kontynuowania działań mimo przeszkód i zmęczenia.
Połowa polskich 15-latków zadeklarowała, że kontynuuje rozwiązywanie zadań, nawet „gdy praca staje się trudna”. Z tego niestety wynika również, że aż połowa sobie ten wysiłek odpuszcza. Szala przechyla się w tym kierunku jeszcze bardziej przy odpowiedzi na pytanie o to, czy nastolatki wykonują zadania nawet wtedy, gdy są trudniejsze, niż zakładali. Ponad połowa przyznaje, że odpuszcza. A co czwarty nasz nastolatek zadeklarował, że poddaje się po popełnieniu błędu.
Średni wynik polskich uczniów na skali wytrwałości jest znacznie niższy niż średnia krajów OECD. Badacze PISA rekomendują, aby polska szkoła wspierała rozwój wytrwałości, umiejętności radzenia sobie z emocjami i motywacji wewnętrznej. Bo uczniowie, którzy deklarowali większą wytrwałość, wypadają lepiej w testach matematycznych oraz czytaniu ze zrozumieniem. A przede wszystkim dlatego, że wytrwałość pomoże im w dorosłym życiu.
A po co? A jaka nagroda?
Część winy za niechęć dzieci do wysiłku psychologowie zrzucają na nadopiekuńcze wychowanie.
— Rodzice sprzątają przed dziećmi każdą przeszkodę, dzieci nie są przyzwyczajone do pokonywania jakichkolwiek trudności — mówi Anna Grzegory, właścicielka poradni psychologiczno-pedagogicznej „Logofigle” w Łodzi. Nie tylko do szkoły, również do poradni czy na rehabilitację rodzice podwożą swoje dzieci. Nie tylko autem, często na dziecięcym wózku. — Nawet 4-latka rodzice potrafią przywieźć do gabinetu na wózeczku, bo tak im szybciej dotrzeć. Potem „wstawiają” go prosto na integrację sensoryczną czy rehabilitację ruchową. I nie rozumieją, że najlepszy trening byłby wtedy, gdyby dziecko przyszło na własnych nogach — mówi terapeutka.
Maciek, wuefista w liceum, już ponad dziesięć lat organizuje wewnątrzszkolną rywalizację w biegach. Uczniowie biegają samodzielnie, aplikacja zlicza przebyty dystans. — Na początku nie mogłem się opędzić od chętnych, teraz walczę o każdego uczestnika. Pierwsze pytanie: a po co? Drugie: jaka jest nagroda? — opowiada nauczyciel. — Trochę ich rozumiem: gdy byłem dzieckiem, kopanie piłki na boisku było jednym ze sposobów na nudę i spędzanie czasu z kolegami. Teraz alternatywą dla szkolnego WF są świetnie wyposażone siłownie — mówi.
No i to, że dzieci mają znacznie więcej sposobów na rozrywkę — świat ekranów, gier i aplikacji, który oferuje natychmiastową nagrodę. Bez potu, bez narażenia na błędy, bez czekania na nagrodę.
Gry wideo i media społecznościowe sabotują uprawianie sportu przez dzieci — głosi Melanie Hempe, amerykańska pielęgniarka i założycielka organizacji ScreenStrong, która wspiera rodziców w zapobieganiu problemom związanym z nadmiernym korzystaniem z ekranów. Hempe zebrała badania i opinie na to, że dzieci nie chcą podejmować trudu w sporcie czy innych dziedzinach, bo od małego są trenowane do osiągania szybkich sukcesów w grach i mediach społecznościowych.
Talent komputerowy
Technologia spycha sport na dalszy plan na wiele sposobów. Na pierwszym miejscu jest wpisany w gry i media społecznościowe system szybkiego nagradzania. Przejście kolejnego, najlepiej krótkiego etapu w grze albo przesuwanie kolejnej rolki z interesującą treścią daje taki zastrzyk dopaminy, jak żaden strzelony na boisku gol. Gdy w drodze do tego gola musisz się nabiegać, gry cię nagrodzą bez bólu w kolanach. „Niski wysiłek, wysoka nagroda” — pisze Hempe.
Bogusz widzi to na co dzień przed swoją salą gimnastyczną: — Uczeń obejrzy na smartfonie rolkę, jak ktoś ćwiczy, i to mu już wystarczy. Tak, jakby już sam podjął wysiłek. Tyle tylko, że w ogóle się nie ruszył. Albo zrobi tylko tyle, żeby mieć to z głowy — mówi wuefista.
Hempe wskazuje też, że gry niebezpiecznie budują u dzieci fałszywą pewność siebie. „To złudne poczucie, że coś robię, coś buduję, jestem produktywny. Tyle że to iluzja. Twój syn może myśleć, że osiąga sukcesy w grach wideo o tematyce sportowej, ale te umiejętności nigdy nie przełożą się na prawdziwe życie na boisku. Z naukowego punktu widzenia obserwowanie i działanie to dwie różne rzeczy w mózgu, ale dla małego chłopca kuszące jest przeoczenie tej prawdy”.
Ale czy to dotyczy tylko dzieci?
— Gdy 20 lat temu badałam wpływ technologii na rozwój dzieci, gry wymagały zaangażowania i regularności. To był wówczas trening wytrwałości: żeby osiągnąć kolejny etap, trzeba było próbować ciągle od nowa. Dziś większość gier i aplikacji idzie w stronę szybkiej gratyfikacji, tak żeby gracz nie musiał się wysilać, tylko klikał i przynosił producentowi pieniądze. Łapią się na to i dzieci, i dorośli — przyznaje dr Magdalena Rowicka, psycholożka z Akademii Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej w Warszawie.
Dr Rowicka jest autorką badań „Brzdąc w sieci” — o wpływie korzystania z urządzeń cyfrowych przez małe dzieci na ich rozwój psychologiczny. Pierwsze edycje „Brzdąca” pokazały, że co trzecie dziecko w Polsce wpatruje się w ekran, jeszcze zanim skończy dwa lata. Wyniki najnowszej dr Rowicka ogłosiła w minionym tygodniu. Wykazują, że rodzice sadzają maluchy przed ekranami, mimo że dobrze wiedzą, jak bardzo ekrany szkodzą ich pociechom. — Robią to m.in. z bezradności, ze strachu przed porażką w roli rodzica. Gdy obawiają się na przykład, że nie będą potrafili dziecka uspokoić albo skutecznie zająć — mówi badaczka.
Amerykanka Hempe ostrzega, że gry i media społecznościowe są projektowane w taki sposób, aby przeciętny użytkownik czuł się z nimi dobrze. „Łatwo pomylić to uczucie z poczuciem posiadania jakiegoś talentu” — pisze. Gdy dojście do poczucia spełnienia w sporcie zajmuje znacznie więcej czasu i wymaga mnóstwa wysiłku. Rzecz w tym, że o ile dorosły człowiek może sobie z tym poradzić, to dziecko jest wobec tego całkowicie bezbronne.
Widzi to nawet 16-letnia Tola. Uczy się w technikum w Piasecznie, trenowała pływanie, sport to jej wielka pasja. — Trener mi wpoił, że sport to wyrzeczenia, że bez bólu nie będzie efektów. Od lat wstawałam o świcie, żeby pływać, nawet gdy miałam kontuzje obu rąk. Nauczyłam się ćwiczyć do upadłego i to mi daje satysfakcję — mówi. Zauważyła jednak, że jej rówieśnicy nie mają takiego samozaparcia. — Ja na WF biegnę do mety i poprawiam wyniki. Staram się być coraz lepsza. Ale większość z klasy nie lubi się wysilać. Biegną np. 450 m, ale jak tylko złapią zadyszkę, po prostu przerywają bieg. Nie czują potrzeby dotrzeć do mety — mówi.
„W głębi duszy każde dziecko wie, że gry wideo to nie są osiągnięcia w realnym świecie i że to ogromna strata czasu. Ale wpada w tę pułapkę” — diagnozuje Hempe. Dzieci zdają sobie sprawę z tego, że nie da się uprawiać żadnego realnego sportu z lepszymi wynikami niż te wirtualne. Myślą jednak: chcę być w czymś dobry. Więc będę dobry chociaż w grach wideo.
Zrób mały krok
„Granie jest proste, sport — wymaga trudu” — puentuje Hempe. To nie tylko obserwacja psychologów czy nauczycieli. Amerykański psycholog Richard Freed uważa, że to celowa strategia big techów — świadome wykorzystanie psychologii i neurologii, by przywiązać dzieci do ekranów. W bestsellerze „Better Than Real Life” Freed nazywa to wręcz „wojną psychologiczną o dzieci”. W imię zysków.
„To nie przypadek, że gry i media społecznościowe tak wciągają. Techniki, które miały służyć terapii, zostały odwrócone i użyte jako broń przeciwko dzieciom” — uważa Freed. Potwierdzają to insiderzy z Doliny Krzemowej. Tristan Harris, dawny etyk projektowania w Google, mówił wprost: „Zadaniem firm jest hakowanie naszych psychologicznych słabości”. Sean Parker, pierwszy prezes Facebooka, ujawniał: „Cały proces tworzenia aplikacji opierał się na jednym pytaniu: jak przejąć jak najwięcej czasu i uwagi użytkowników?”
Innymi słowy — to nie dzieci same wybierają ekran zamiast sportu. To ekran został zaprojektowany w taki sposób, aby dzieci wybierały go na pierwszym miejscu.
— Nie lubię narracji, że całe pokolenie Alfa jest takie czy inne. To medialne uproszczenia — protestuje jednak dr Karol Jachymek, medioznawca i kulturoznawca z Uniwersytetu SWPS. Uważa, że w rzeczywistości większe znaczenie mają indywidualne różnice i wychowanie. — Lepiej się zastanówmy, jak my — dorośli — modelujemy podejście dzieci do wysiłku. Jaki dajemy im przykład, czego od nich wymagamy — mówi badacz.
Również zdaniem dr Rowickiej nie chodzi wyłącznie o technologię. — Coraz rzadziej rodzice kreują u dzieci wytrwałość poprzez sport, zajęcia zuchowe, rozwijanie pasji. Nie uczymy też, że jeśli coś jest ważne, to trzeba to robić mimo przeszkód i porażek — mówi.
Igor Bogusz trenuje to na żywo na szkolnym boisku. — Dzieci nie wiedzą, że wysiłek może pomóc. Że jak sobie potruchtają, lepiej im się będzie myśleć — mówi. Nauczył się metody małych kroków: namawia uczniów do niewielkich postępów, stawia na to, żeby się dobrze poczuli w sali gimnastycznej, a nie żeby szybciej pobiegli czy dalej skoczyli. Powtarza im: jakikolwiek ruch jest lepszy niż żaden. Bo jednak ludzki organizm zbudowany jest do ruchu, nie do stagnacji. Bogusz: — Dlatego WF coraz mniej przypomina sport. To bardziej walka o to, by dzieciaki w ogóle spróbowały wstać i pobiec.