Co łączy chorych na COVID-19, cierpiących na depresję oraz kobiety w ciąży? Zjawisko tzw. mgły mózgowej, tajemniczej dolegliwości, której naturę naukowcy dopiero poznają.
Na COVID-19 zachorowałem w trzeciej fali pandemii, na wiosnę 2021 r. – opowiada 52-letni Piotr z Warszawy. – Miałem klasyczne objawy: utratę węchu i smaku, dużą gorączkę, byłem strasznie osłabiony – wspomina.
Ale najgorsze przyszło potem, jak już testy były ujemne, a gorączka spadła. Zasiadł do komputera, żeby popracować i poczuł, że nie jest w stanie zebrać myśli, miał uczucie pustki w głowie. – Praca umysłowa przychodziła mi ciężko jeszcze przez wiele miesięcy. Dziś już jest lepiej, ale mam wrażenie, że wciąż nie wróciłem do intelektualnej formy sprzed choroby – mówi Piotr.
Objawy opisywane przez Piotra nazywane są obrazowo mgłą mózgową. I choć wielu z nas po raz pierwszy usłyszało ten termin przy okazji pandemii COVID-19, to zjawisko może mieć również inne przyczyny. Takiego czasowego upośledzenia zdolności umysłowych powszechnie doświadczają ludzie żyjący w przewlekłym stresie, chorujący na depresję czy zaburzenia hormonalne. Dziś naukowcy dzięki intensywnym badaniom zjawiska mgły mózgowej prowadzonym w pandemii i tuż po niej lepiej rozumieją mechanizm powstawania tego zaburzenia, co może być pierwszym krokiem do opracowania skutecznych terapii.
Długi covid, wolne myślenie
Mgła mózgowa wyjątkowo często dotyka osoby, które chorowały na COVID-19. – Szacujemy, że może być to ok. 30 proc. osób, które przeszły zakażenie SARS-CoV2. Najczęściej narzekają one na większe zmęczenie, zaburzenia pamięci i koncentracji uwagi, niemożność zmobilizowania się do działania – mówi dr Natasza Blek z Uczelni Medycznej im. Marii Skłodowskiej-Curie w Warszawie.
Mgła mózgowa jest szczególnie dokuczliwa u osób, które cierpią z powodu objawów tzw. długiego covidu. I właśnie wśród takich osób swoje badanie przeprowadzili naukowcy z Perelman School of Medicine na University of Pennsylvania pod kierownictwem dr. Christopha Thaissa. Zaprosili do niego 58 osób, u których objawy występowały przez trzy do 22 miesięcy po potwierdzonym zakażeniu SARS-CoV-2.
Naukowcy odkryli, że im dłużej pacjenci mieli objawy covidu, tym mniej mieli w organizmie serotoniny, substancji będącej ważnym neuroprzekaźnikiem w mózgu, ale obecnej również np. w jelitach. Do tego analiza laboratoryjna kału osób z długim covidem i problemami neurologicznymi wykazała, że w jelitach tych osób wciąż znajdują się śladowe ilości RNA SARS-CoV2, które wywołują nieustanny stan zapalny.
Dalsze badania, przeprowadzone już na myszach, wykazały, że to w jelitach układ immunologiczny blokuje pozyskiwanie tryptofanu, podstawowej cegiełki pozwalającej organizmowi na wytwarzanie serotoniny. Stąd obniżony jej poziom w całym organizmie, w tym najpewniej również w mózgu.
Z tych odkryć wynika, że to właśnie niedobór serotoniny może być głównym winowajcą mgły mózgowej – piszą naukowcy w swoim artykule w naukowym periodyku „The Cell”. Wskazują też na to inne poszlaki. Już we wcześniejszych badaniach tomografem komputerowym odkryto, że u osób z mgłą mózgową występuje niższe przekaźnictwo sygnałów elektrycznych między neuronami w okolicy hipokampu. To struktura mózgu odpowiadająca za pamięć i procesy uczenia się, a głównym neuroprzekaźnikiem w niej jest właśnie serotonina. Obniżenie jej poziomu w całym organizmie sprawia, że hipokamp pracuje gorzej, a za tym idą problemy z pamięcią, koncentracją czy kojarzeniem faktów.
Wszystkie siły na wojnę
A problemy te mogą być rzeczywiście poważne, przypominające proces przyspieszonego starzenia się mózgu. Takiego sformułowania użyli naukowcy z King’s College London, opisując w artykule w „The Lancet” wyniki swojego badania przeprowadzonego w latach 2020-2022 z udziałem osób, które miały objawy mgły mózgowej. W badaniu nadzorowanym przez prof. Claire Stevens wzięło udział ponad 5100 uczestników z Covid Symptom Study Biobank, rekrutowanych za pośrednictwem aplikacji na smartfony. Również zdalnie zostały przeprowadzone testy – łącznie 12 zadań na szybkość reakcji, pamięć roboczą, utrzymanie uwagi czy rozumowanie. Zespół prof. Stevens robił testy w dwóch turach w odstępie dziewięciomiesięcznym. Osoby z pozytywnym wynikiem testu na covid biorące udział w pierwszej turze testów miały niższe wyniki w testach poznawczych, tym niższe, im dłużej trwały objawy choroby.
– Niektóre z tych osób nawet dwa lata po infekcji czuły, że nie wróciły do zdrowia – mówi prof. Stevens w rozmowie z Associated Press. Dla naukowców te wyniki wyglądały tak, jakby mózgi badanych postarzały się o 10 lat w stosunku do ich rzeczywistego wieku. Co gorsza, po dziewięciu miesiącach u jednej trzeciej tych osób wyniki w testach poznawczych nie poprawiły się. Były za to zdecydowanie lepsze u tych badanych, którzy w pełni wyzdrowieli i nie odczuwali już żadnych skutków zakażenia.
Lekarze szacują, że na mgłę mózgową może cierpieć ok. 30 proc. osób, które przeszły zakażenie SARS-CoV2
Te najnowsze doniesienia potwierdzają hipotezę, że między kondycją naszego ciała – zwłaszcza toczącymi się w nim procesami zapalnymi – a kondycją mózgu istnieje nierozerwalna więź, dużo silniejsza, niż do niedawna sądzili naukowcy i lekarze. – Świadczy o tym, chociażby fakt, że zjawisko mgły mózgowej może pojawiać się również podczas innych chorób o podłożu wirusowym, np. po zachorowaniu na grypę i w przebiegu chorób immunologicznych – mówi dr Natasza Blek.
I ta mgła mózgowa jest pewnym kosztem walki z infekcją. – Zwalczanie choroby, związane z silną aktywacją układu odpornościowego, to dla organizmu ogromny wysiłek – tłumaczy dr Wojciech Glac, neurobiolog, badacz ludzkiego mózgu z Uniwersytetu Gdańskiego. Spowolnienie pracy mózgu, jego funkcji poznawczych, sprawia, że człowiek wyhamowuje swoją codzienną aktywność. – Dlatego często u osób chorych obserwujemy charakterystyczne zmniejszenie aktywności, które widać nie tylko w zachowaniu, ale również w sferze funkcjonowania psychicznego, motywacji czy uwagi. Organizm przekierowuje energię do walki na froncie choroby, a wszystko to łącznie może być właśnie postrzegane jako mgła mózgowa – tłumaczy dr Glac.
Mózg w stresie i w ciąży
Jednak mgłę mózgową mogą wywołać nie tylko choroby somatyczne, ale też przewlekły stres, który wpływa na układ odpornościowy bardzo podobnie jak infekcje wirusowe. W stanach chronicznego stresu układ immunologiczny zaczyna wydzielać specjalne substancje, tzw. cytokiny prozapalne, które wpływają na pracę mózgu i mogą prowadzić do jej zaburzenia.
– Mogą one prowadzić do rozregulowania poziomu różnych substancji przekazujących sygnały między neuronami, nie tylko serotoniny, ale także dopaminy czy noradrenaliny. Te neuroprzekaźniki odgrywają ogromną rolę w sprawnym regulowaniu różnego rodzaju procesów, w tym emocji i motywacji oraz procesów poznawczych związanych z korą mózgową – wyjaśnia dr Glac.
To dlatego objawów mgły mózgowej bardzo często doświadczają osoby chorujące na depresję, której podłoże zapalne jest coraz lepiej udowodnione. Jak wykazali naukowcy z University of Cambridge, u osób chorujących na depresję można zaobserwować podniesiony poziom cytokin prozapalnych w organizmie, a w pośmiertnych badaniach mózgów samobójców wykryto podwyższony poziom tych cytokin w tkance mózgowej. A obecność stanu zapalnego w mózgu to już krótka droga do pojawienia się mgły mózgowej. Podobnie jak chorzy na covid, osoby w depresji często skarżą się na trudności w myśleniu, psychiczne zmęczenie, luki w pamięci i wręcz wstręt do wysiłku umysłowego. Podobnych objawów doświadczają osoby cierpiące na bezsenność, która jest jednym z najsilniejszych stresorów dla mózgu.
Wśród przyczyn mgły mózgowej, jeszcze słabiej poznanych niż infekcje wirusowe czy depresja, lekarze wymieniają także różne zaburzenia hormonalne, od chorób tarczycy po naturalny, ale jednak wyjątkowy stan – ciążę. Zwłaszcza w tym czasie mnóstwo kobiet doświadcza stanu podobnego do mgły mózgowej, który same kobiety czasem określają jako „watę w głowie”, a naukowcy nazywają „ciążowym mózgiem”.
– Wówczas w organizmie kobiety zachodzi ogromna burza hormonalna, która w znaczący sposób może wpływać na zdolności poznawcze – mówi dr Natasza Blek. Jak wykazała ostatnio dr Elseline Hoekzema z uniwersytetu w Lejdzie w Holandii, to już nie tylko kwestia stresu czy fizycznego obciążenia organizmu, ale faktycznie w czasie ciąży dochodzi do zmian w różnych rejonach mózgu, przestawiających go na zupełnie inny tryb pracy.
Zespół dr Hoekzemy przeskanował mózgi 40 matek za pomocą funkcjonalnego rezonansu. Badania wykonywali przed ciążą oraz przed i po porodzie, a do tego jeszcze rok po porodzie. Wyniki porównano ze skanami mózgów 40 kobiet, które w momencie badania nie były w ciąży. Okazało się, że w mózgu pod wpływem hormonów ciążowych, głównie estradiolu, dochodzi do aktywacji rejonów odpowiedzialnych za śnienie na jawie i kontemplację. Jednocześnie zmniejszeniu ulega ilość istoty szarej odpowiedzialnej za procesy logicznego myślenia i przetwarzania informacji. Krótko mówiąc, mózg niejako przestawia się z trybu zewnętrznego na wewnętrzny, co – zdaniem dr Hoekzemy – może pomóc w budowaniu późniejszej więzi z dzieckiem.
Jak długo ten stan trwa? Często dłużej niż sama ciąża. – Kiedy dziecko się rodzi, mózg powinien wrócić do normalnego funkcjonowania, ale często tak się nie dzieje. Dochodzi bowiem kolejny czynnik ryzyka, czyli brak snu. Może się więc zdarzyć, że mózg młodej mamy wróci do swojej pełnej sprawności dopiero kilka miesięcy po ciąży – mówi dr Blek.
Rozjaśnić umysł
Niewątpliwie pojawienie się mgły mózgowej u milionów chorych na COVID-19 przyspieszyło badania nad tą dolegliwością. Wciąż jednak jest wiele niejasności, związanych, chociażby z tym, że mamy ograniczone możliwości badania procesów biochemicznych zachodzących w mózgach żywych osób. – Dlatego z medycznego punktu widzenia zjawisko to wciąż nie jest dobrze opisane i dzisiaj przyjmujemy, że może za nie odpowiadać wiele różnych czynników na poziomie komórkowym – tłumaczy dr Blek.
Z tego też powodu specyficznego sposobu leczenia samej mgły mózgowej nie ma. – Próbuje się leczyć ją różnymi suplementami czy lekami, ale żadna z tych metod nie ma jeszcze potwierdzonego działania – mówi dr Blek. W przypadku mgły mózgowej spowodowanej przez COVID-19 zazwyczaj czynnikiem leczącym jest po prostu czas. – Zdolności poznawcze poprawiają się po tygodniach czy nawet miesiącach od zakażenia, gdy organizm dochodzi już do siebie – zapewnia dr Blek.
Odkrycie, że zaburzenia gospodarki serotoninowej odgrywają decydującą rolę przy pojawianiu się mgły mózgowej u chorych na COVID-19, może być tropem wskazującym na nowe metody leczenia. Zdaniem dr. Christopha Thaissa, kolejnym krokiem powinny być badania kliniczne nad wykorzystaniem do leczenia powirusowej mgły mózgowej leków wpływających na poziom serotoniny w mózgu, w tym popularnych leków przeciwdepresyjnych z grupy inhibitorów zwrotnego wychwytu serotoniny (SSRI).
To niedobór serotoniny może być głównym winowajcą mgły mózgowej twierdzą uczeni z Perelman School of Medicine, University of Pennsylvania
Aby na trwałe pozbyć się mgły mózgowej, najważniejsze jest oczywiście znalezienie i wyleczenie jej przyczyny, zwłaszcza jeżeli jest nią infekcja czy zaburzenia depresyjne. Jednak każdy z nas może czasami doświadczać takich stanów wskutek przewlekłego stresu, lęku czy mniejszej niż zwykle ilości snu. W takich sytuacjach możemy też pomóc sobie sami.
– To zadbanie o regularną umiarkowaną aktywność fizyczną, o której wiemy, że nie tylko zwiększa oporność na negatywny skutki stresu, ale też łagodzi stan zapalny, regularny sen i relaks, zrównoważona dieta zawierająca kwasy omega, witaminy z grupy B, D i E oraz mikroelementy niezbędne do prawidłowej pracy neuronów – wymienia dr Glac. Można też sięgnąć po kawę, ale nie więcej niż kilka filiżanek dziennie, ale za to koniecznie trzeba odstawić inne używki, w tym alkohol czy papierosy, które rozregulowują systemy regulacyjne mózgu. A alkohol dodatkowo jest toksyczny dla neuronów kory mózgowej – mówi dr Glac.
Warto też – jak dodaje dr Blek – przez pewien czas nie obciążać mózgu pracą ponad siły. W końcu mgła mózgowa to nie choroba – to sygnał od organizmu, że potrzebuje opieki i odpoczynku.
