Nguyễn Phan Quế Mai: wojna nas odczłowiecza

NEWSWEEK: Podobno napisałaś „Góry śpiewają”, by odzyskać babcię, której nigdy nie poznałaś.

Nguyễn Phan Quế Mai: Tak, obie moje babcie zmarły zanim się urodziłam. Zawsze chciałam stworzyć historię, w której moja babcia żyje. Wyobraziłam więc sobie siebie jako małą dziewczynkę próbująca przetrwać z nią podczas wojny.

Historia Dieu Lan, zmuszonej do ucieczki z rodzinnego gospodarstwa po okrutnej reformie rolnej rzędu komunistycznego, i jej wnuczki, która próbuje z nią przetrwać w samym środku konfliktu amerykańsko-wietnamskiego, jest wyjątkowo poruszająca. Do tego otwiera zachodniemu czytelnikowi oczy, bo tę wojnę znamy głównie z amerykańskiej perspektywy, zupełnie innej niż ta pokazana w książce.

Napisałam ją przede wszystkim dla siebie, jak i dla Wietnamczyków, aby upewnić się, że ich historie nie zostaną zapomniane. Słyszałam ich tak wiele i obserwowałem tylu ludzi, którzy doznali traumy, że chciałam zrozumieć jej powód i udokumentować nieopowiedziane dramaty. Ale tak, chciałam też walczyć z błędnym i pełnym luk przedstawieniem naszego narodu i historii na Zachodzie, choćby w Hollywood.

Spędziłaś podobno wiele lat na zbieraniu informacji do książki i rozmowach z ludźmi, którzy doświadczyli wojny, w tym członkami twojej rodziny.

Zawsze byłam dobrą słuchaczką. Już w dzieciństwie widziałam tak wiele niesamowitych rzeczy, że zaczęłam zapisywać je w swoim pamiętniku. Rozmawiałam z osobami starszymi, wiedząc, jak wiele mogę się od nich nauczyć. Absolutnie nie myślałam wtedy o książce, ale każdy jej fragment inspirowany jest prawdziwą historią. Na przykład opowieść wujka Đạta o podróży przez dżunglę, nad którą amerykanie rozpylali z samolotów chemikalia. Dowódca zaleca mu, by przyłożył do nosa chusteczkę, na którą chwilę wcześniej oddał mocz. To historia przyjaciela mojego ojca. Niestety, był wystawiony na działanie środka Agent Orange i zmarł na raka.

Przede wszystkim chcę pisać dla pokoju, równości i sprawiedliwości, dla lepszego świata, w którym nauczymy się szanować nawzajem siebie, jak i naturę. Naprawdę wierzę, że wszyscy jesteśmy dziećmi Matki Ziemi i musimy nauczyć się żyć w pokoju. Niestety, zawsze znajdują się powody do kolejnych wojen. To rozdziera serce. Niech każdy polityk, który chce zaatakować inny kraj, najpierw wyśle tam swoje dzieci. Wtedy stanie się to dla niego osobiste.

Wojna nas odczłowiecza. Łatwiej się wtedy zabija. Rozmawiałam z amerykańskim weteranem. Na początku bardzo się przejmował, że będzie zabijał Wietnamczyków. Jego dowódca powiedział: „Nie martw się. Oni nie są tacy, jak my. Walczą z innymi narodami od setek lat, więc życie nie jest dla nich cenne”. W książce chcę pokazać, że Wietnamczycy są jak wszystkie inne narody. Wszyscy kochamy nasze rodziny i chcemy pokoju.

Co się musi się stać, by po 50 latach rany zostały zagojone?

To świetne pytanie, ale myślę, że one nigdy się nie zagoją. Co możesz zrobić, aby przywrócić życie zmarłym czy naprawić szkody, jakie wyrządziliśmy środowisku? Podczas wojny zginęły, zostały ranne lub zaginęły miliony cywilów i żołnierzy wietnamskich. Na Wietnam zrzucono 5 mln ton bomb i rozpylono 19,5 mln galonów herbicydu, głownie Agent Orange, zniszczono tez pół mln akrów ziemi uprawnej. Ból psychiczny przechodzi z pokolenia na pokolenie. Do dziś rodzą się zdeformowane dzieci; a wskaźnik zachorowań na raka wśród najmłodszych jest niezwykle wysoki.

Historia jest bardzo skomplikowana, a przeszłość zawsze pełna błędów. By wyciągnąć z nich wnioski, musimy się do nich przyznać. Tylko wtedy zbudujemy lepszą przyszłość dla naszych dzieci. Napisałam „Góry śpiewają” dla pokoju i współczucia. Chciałam udokumentować różne perspektywy wojny, aby ludzie zobaczyli, jakim jest horrorem. Nie chcę jej gloryfikować, mimo że lubimy kreować bohaterów. W każdej wojnie, ktokolwiek wygrywa, przegrywają ludzie.

Książka bardzo ważna jest perspektywa kobiet. Jaka jest ich sytuacja w dzisiejszym Wietnamie na tle społecznych i kulturowych zmian, które zachodzą w zachodnim świecie?

Zmiany zachodzą, ale powoli. Kiedy moja babcia była dzieckiem, kobietom nie pozwalano spożywać posiłków z mężczyznami. Nauka była wykluczona. Dziś wiele wietnamskich kobiet odnosi sukcesy, choćby w biznesie, i walczy o swoje prawa. Wyzwań jednak nie brakuje. Kobiety muszą pracować i jednocześnie to na ich barkach spoczywa dbanie o dzieci i wykonywanie wszystkich rodzajów prac domowych. Jeśli któraś skupia się na karierze i nie ma dzieci lub nie jest mężatką, musi stawić czoła wielu pytaniom.

Wiem, że od lat dużo podróżujesz i mieszkałaś w wielu miejscach na kilku kontynentach. Poszukujesz nowych inspiracji?

Oczywiście, że tak. Nowy kraj to szansa na rozmowę z nowymi ludźmi, poznanie różnych perspektyw, otwarcia swojego umysłu. Ale tu powód jest jeszcze inny. Mąż pracuje w sektorze zrównoważonego rozwoju i łagodzenia ubóstwa, wiec jeździmy do wielu krajów, które borykają się z trudnościami. Miejsce zamieszkania zmieniamy co kilka lat. Do Wietnamu, czyli do domu, wracam dzięki książkom. Napisałam ich trzynaście, w tym dwie powieści po angielsku. Obecnie pracuję nad trzecią. Pisarze mają chyba najlepszą pracę na świecie. Czytanie i tworzenie to jej nieodzowna część, a przecież to najbardziej kocham robić. Czasami mój zawód mnie zaskakuje. Pisząc jeden z rozdziałów, chciałam się fikcyjnie zemścić na zabójcy mojej babci, która zginęła w czasie wielkiego głodu w 1945 roku. Zamierzałam wyrządzić na kartach książki straszne rzeczy zarówno jemu, jak i jego rodzinie. W trakcie pisania zrozumiałam jednak, że przebaczenie sobie i innym to najlepszy dar, jaki możemy sobie ofiarować, ponieważ jako istoty ludzkie nie jesteśmy doskonali. Zemsta tylko powiększa krąg przemocy.

Co poradziłabyś początkującemu pisarzowi?

Staraj się napisać taką książkę, którą sam chcesz przeczytać. Wybierz ważny dla siebie temat – taki, który nie pozwoli ci przestać o sobie myśleć. Nigdy się nie poddawaj, bez względu na przeszkody czy odrzucenie, z jakim na pewno się spotkasz.