Przez ostatnie dwie dekady Izrael i Iran toczyły wojnę bez formalnego jej wypowiedzenia. Konflikt był prowadzony z użyciem środków asymetrycznych, operacji specjalnych, ataków cybernetycznych i selektywnych uderzeń lotniczych. Jednak w ostatnich miesiącach Izrael już nie tylko odpowiada na prowokacje ze strony Iranu i jego regionalnych sojuszników, lecz z coraz większą determinacją sięga po coraz poważniejsze rozwiązania siłowe.
Nad ranem 13 czerwca izraelskie siły powietrzne przeprowadziły serię precyzyjnych ataków rakietowych na cele wojskowe w zachodnim Iranie. Głównym celem uderzenia były instalacje wzbogacania uranu w Natanz, Khondab, Khorramabad, oraz baza w Parchin, gdzie prowadzone są badania nad bronią jądrową. Zaatakowano także bazę lotniczą w prowincji Ilam, która według izraelskiego wywiadu była jednym z centrów operacyjnych Korpusu Strażników Rewolucji Islamskiej, odpowiedzialnym za operacje dronowe i rakietowe wymierzone w cele izraelskie i amerykańskie na Bliskim Wschodzie. Pociski spadły także osiedla mieszkaniowe w Teheranie.
W ataku miał zginąć dowódca Korpusu Strażników Rewolucji Islamskiej, gen. Hosejn Salam, a także jego szef sztabu gen. Gholamali Rashid, oraz szef Sztabu Generalnego Sił Zbrojnych, gen. Mohammad Bagheri. Ponadto irańskie media informują, że w wyniku ran zmarł gen. Ali Shamkhani, doradca Najwyższego Przywódcy Ajatollaha Chameneiego ds. bezpieczeństwa. W ataku miało zginąć także kilku kluczowych specjalistów programu nuklearnego, w tym Fereydoon Abbasi-Davani, były szef irańskiej Agencji Energii Atomowej i fizyk teoretyczny Mohammad Mehdi Tehranchi, którzy przez lata kierowali irańskim programem atomowym. W sumie zaatakowano ok. setkę celów na całym terytorium Iranu.
Uderzenie w nuklearny potencjał
Jak powiedział premier Izraela, Binjamin Netanjahu, „w ostatnich miesiącach Iran zdecydował się na działania, których wcześniej nie podejmował, których celem jest przekształcenie wzbogaconego uranu w broń (…) jeżeli Iran nie zostanie powstrzymany, może w bardzo krótkim czasie wyprodukować broń atomową. To zagrożenie dla istnienia izraelskiego państwa”. Stąd uderzenia przeprowadzono głównie na cele związane z irańskim programem nuklearnym.
Po raz pierwszy od lat, Izrael miał użyć nowoczesnych środków rażenia, zarówno samosterujących pocisków manewrujących, jak i bojowych bezzałogowców, do uderzenia w rejony położonego wewnątrz irańskiego terytorium. W operacji miały wziąć udział również środki radioelektroniczne, w tym systemy walki elektronicznej zakłócające pracę irańskich radarów i systemów OPL. W sumie w powietrzu znalazło się ponad 200 samolotów, w tym F-15I, F-16I i najnowsze F-35I.
Netanjahu przez długi czas rozważał możliwość przeprowadzenia uderzenia wyprzedzającego, jednak z realizacją tego planu wstrzymywał się ze względu na presję ze strony Waszyngtonu. Przygotowania do operacji miały trwać przez kilka miesięcy, mimo że sprzeciw wobec nich wyrażał Donald Trump, który od połowy kwietnia prowadził rozmowy z Teheranem, proponując złagodzenie sankcji gospodarczych w zamian za ograniczenie programu nuklearnego. Przy czym Trump ostrzegał przed możliwymi konsekwencjami eskalacji, ale akcentował, że priorytetem jest dla niego rozwiązanie dyplomatyczne. Znów jego dyplomacja poniosła klęskę.
Irańczycy biorą udział w proteście przeciwko izraelskim nalotom w Teheranie, Iran, 13 czerwca 2025 r.
Foto: PAP
Niewypowiedziana wojna
Izrael i Iran, choć nie są formalnie w stanie wojny, od dawna postrzegają się nawzajem jako główne zagrożenie strategiczne. Dla Izraela, rozwijający się od lat 80. irański program nuklearny, w połączeniu z irańskimi deklaracjami o potrzebie „wymazania Izraela z mapy” oraz wspieraniem organizacji takich jak Hezbollah, Hamas czy Islamski Dżihad, jest egzystencjalnym wyzwaniem. Dla Teheranu, izraelska dominacja technologiczna, wsparcie dla sunnickich reżimów Zatoki Perskiej i bliskie relacje z USA są przeszkodą w budowie regionalnej hegemonii.
W ramach tej konfrontacji Izrael konsekwentnie prowadzi politykę tzw. „wojny pomiędzy wojnami”. Jej elementami są działania wywiadowcze, cyberataki, sabotaże i naloty mające na celu zakłócanie irańskich zdolności ofensywnych bez wywoływania otwartego konfliktu. Kluczowym momentem tej strategii była operacja Stuxnet z 2010 r. – pierwszy w historii przypadek użycia cyberbroni do fizycznego zniszczenia infrastruktury jądrowej, kiedy to zainfekowano wirówki wzbogacające uran w zakładzie Natanz.
Lata 2010–2020 to również fala tajemniczych zabójstw czołowych irańskich fizyków w tym Mohsena Fakhrizadeha w 2020 r., a także seria eksplozji w irańskich obiektach przemysłowych i wojskowych. W tym samym czasie izraelskie lotnictwo regularnie atakowało irańskie cele w Syrii, w tym magazyny broni, konwoje transportowe i obiekty należące do irańskich sił specjalnych al-Kuds.
Od operacji skrytych do jawnych
Przełom nastąpił w kwietniu 2024 r., kiedy Iran w reakcji na izraelski atak na konsulat w Damaszku i zabicie dwóch irańskich generałów przeprowadził bezprecedensowy atak rakietowo-dronowy na terytorium Izraela z użyciem ponad 400 środków napadu powietrznego. Choć większość pocisków została przechwycona przez obronę przeciwrakietową to była to pierwsza taka próba bezpośredniego uderzenia Iranu na Izrael z własnego terytorium.
Izrael odpowiedział serią skoordynowanych uderzeń na cele wojskowe w Iranie, m.in. przy użyciu dronów uderzeniowych, pocisków manewrujących i cyberataków. Celem były zakłady produkcyjne w Isfahanie, bazy lotnicze oraz systemy radarowe. W październiku 2024 r. izraelskie siły powietrzne przeprowadziły jedną z największych operacji od czasu wojny w Libanie w 2006 r., uderzając w irańskie instalacje wojskowe w prowincjach Khuzestan i Ilam. Wówczas Izrael przyznał się do przeprowadzenia ataku, co stanowiło rzadki precedens.
Co dalej z niewypowiedzianą wojną?
Piątkowy atak należy postrzegać jako kontynuację tej linii eskalacyjnej. Choć liczba celów była ograniczona, uderzenia te mają głęboki wymiar polityczny i operacyjny. Z jednej strony są sygnałem dla Iranu, że każda próba przeniesienia działań wojennych poza granice Syrii i Iraku spotka się z natychmiastową reakcją. Z drugiej strony świadczą o coraz większej determinacji izraelskiego kierownictwa wojskowego, by wyprzedzać potencjalne zagrożenia, zamiast na nie reagować.
Nie bez znaczenia są również kwestie technologiczne. Izrael jako jeden z niewielu krajów na świecie posiada środki do prowadzenia głębokich operacji uderzeniowych z wykorzystaniem samolotów i pocisków dalekiego zasięgu. Coraz częściej izraelskie środki ofensywne są w stanie omijać irańską obronę powietrzną, co pokazuje, jak dalece zaawansowane są możliwości penetracyjne izraelskich sił powietrznych.
Jednocześnie rośnie ryzyko niekontrolowanej eskalacji. Iran, mimo dotkliwych strat wciąż dysponuje tysiącami rakiet gotowych do uderzenia w Izrael. W Iraku i Syrii operują milicje powiązane z Teheranem, a jemeńscy Huti, również wspierani przez Teheran, coraz częściej atakują cele przy pomocy pocisków dalekiego zasięgu.
Iran już zapowiedział, że „odpowiedź na izraelski atak będzie surowa i zdecydowana”. Już o godzinie 9.30 jordańska agencja prasowa Petra poinformowała, że siły zbrojne Jordanii przechwyciły kilka dronów Szahed 136, które wleciały w jej przestrzeń powietrzną. Portal Times of Israel poinformował, że wystrzelono ponad setkę bezzałogowców. Obecnie są zestrzeliwane nad Jordanią, Arabią Saudyjską i Syrią.
Eskalacja izraelsko-irańskiego konfliktu nie musi jeszcze oznaczać otwartego konfliktu zbrojnego. Jednak dalsze kroki obu stron będą decydujące. Każdy kolejny incydent może bowiem wywołać reakcję łańcuchową, która, w realiach żyjącego w ciągłym napięciu Bliskiego Wschodu, może łatwo przerodzić się w regionalną konfrontację.
