Kolejny raz w ciągu dwóch tygodni Donald Tusk stawia pod znakiem zapytania przyszłość NATO. Pytanie brzmi, czy Polska ma plan awaryjny na wypadek rozpadu Sojuszu. Jeśli nie, to jeremiady premiera brzmią złowrogo.
„Największe zagrożenie dla wspólnoty transatlantyckiej to nie jej zewnętrzni wrogowie, a trwający rozpad naszego sojuszu. Musimy zrobić wszystko, co konieczne, by odwrócić ten katastrofalny trend” — napisał 2 maja na swoim profilu na platformie „X” premier Donald Tusk.
Żaden z przywódców krajów Sojuszu nie stawia sprawy tak jasno jak polski premier. Zakładam, że nie jest to polityczna gra, ale próba zapobieżenia katastrofie. Tyle że występowanie w roli Kasandry bywa ryzykowne. Tej mitologicznej, mimo daru wieszczenia, nikt nie wierzył z powodu ciążącego na niej przekleństwa. Polska jest największym państwem wschodniej flanki, jednym z regionalnych filarów NATO i krajem, który śmiertelnie poważnie podchodzi do swych sojuszniczych zobowiązań. Jeśli więc jej przywódca mówi coś tak poważnego, to inni wychodzą z założenia, że nie rzuca słów na wiatr.
Zjawisko samospełniającej się przepowiedni nie jest wymysłem publicystów. Jeśli założymy, że Sojusz Północnoatlantycki się kończy, ten koniec trudno będzie powstrzymać. NATO znajdzie się na równi pochyłej.
Dlaczego Donald Trump rozbija NATO?
Nie oskarżam Tuska o to, że chce być grabarzem NATO — w tę rolę wcielił się Donald Trump, odkąd ponownie zasiadł w Białym Domu. Rok temu rozmawiałem na ten temat z mieszkającym od kilkudziesięciu lat w USA rosyjskim pisarzem i historykiem Jurijem Felsztinskim. Ów badacz i komentator tłumaczył mi wówczas pokrętną logikę 47. prezydenta: „Jeśli UE pogrąży się w wojnie z Rosją, Ameryka będzie znów wielka. Tak to postrzega Trump (…). Ameryka dokonała wolty. Wygląda na to, że niebawem Stany Zjednoczone zniosą sankcje wobec Białorusi. Jednocześnie jego administracja zaczyna wprowadzać „sankcje” wobec niedawnych przyjaciół”. Felsztinski nie mylił się — USA zniosły już część sankcji wobec Białorusi. Za to sojuszników administracja Trumpa regularnie łaje i karze, także kwestionując sensowność utrzymywania Paktu Północnoatlantyckiego.
W żywotnym interesie Polski jest, aby NATO przetrwało do końca kadencji Trumpa. Bez gwarancji bezpieczeństwa, jakie daje udział w sojuszu, nasza pozycja stanie się bardzo trudna. Następny prezydent USA może zmienić politykę wobec Zachodu. Zważywszy na to, co mówi i robi obecny, nie jest to wcale takie pewne, że przywódcy NATO spotkają się na jubileuszowym szczycie w 80. rocznicę założenia paktu. Do kwietnia 2039 r. Sojuszu może bowiem już nie być.
Decyzja o wycofaniu ok. 5 tys. żołnierzy z Niemiec, którą potwierdził w weekend Departament Wojny, to kolejny niepokojący sygnał. Podyktowana jest bowiem nie względami strategicznymi czy geopolitycznymi, ale osobistą urazą. Upraszczając, Donald Trump mści się w ten sposób na Friedrichu Merz, za to, że kanclerz Niemiec ośmielił się powiedzieć prawdę na temat wojny w Iranie. Czy można powierzać swoje bezpieczeństwo komuś, kto daje ponieść się emocjom, strzela fochy i karze sojuszników za to, że są z nim szczerzy? Czy tak zachowuje się przywódca kraju, który uchodzi za filar NATO?
NATO na krawędzi? Europa sama się nie obroni
Rzecznik Departamentu Wojny Sean Parnell tłumaczy, że „decyzja [o wycofaniu żołnierzy — red.] jest następstwem gruntownej analizy rozmieszczenia sił (…) w Europie i wynika z potrzeb oraz warunków panujących na miejscu”. Fakt, o redukcji obecności wojskowej w Europie administracja Trumpa mówi od blisko roku. Ale to, jak Trump ogłasza tę decyzję, wygląda fatalnie. Nie chodzi też o to, ilu żołnierzy wycofają z Niemiec Amerykanie (mają ich ok. 37 tys.; Trump najpierw mówił o wycofaniu 5 tys., później stwierdził, że to tylko początek), ale jaki wniosek z tego wyciągnie śmiertelny wróg NATO i Polski — Rosja.
Siłą NATO była dotąd jedność i determinacja, zaś pazurem — potencjał odstraszania, którego esencją jest art. 5 Traktatu Północnoatlantyckiego. Głosi on, że „strony zgadzają się, że zbrojna napaść na jedną lub więcej z nich w Europie lub Ameryce Północnej będzie uznana za napaść przeciwko nim wszystkim i dlatego zgadzają się, że jeżeli taka zbrojna napaść nastąpi, to każda z nich, w ramach wykonywania prawa do indywidualnej lub zbiorowej samoobrony, uznanego na mocy art. 51 Karty Narodów Zjednoczonych, udzieli pomocy Stronie lub Stronom napadniętym, podejmując niezwłocznie, samodzielnie jak i w porozumieniu z innymi Stronami, działania, jakie uzna za konieczne, łącznie z użyciem siły zbrojnej, w celu przywrócenia i utrzymania bezpieczeństwa obszaru północnoatlantyckiego”.
Owszem, publicyści zastanawiali się nad tym, na ile „twarde” są zapisane w art. 5 gwarancje bezpieczeństwa. Zwracano uwagę na fakt, iż daje on dość dużą swobodę interpretacji. Istniało ryzyko, że w razie wojny z Rosją jedni wysłaliby na pomoc zaatakowanemu państwu samoloty i czołgi, a inni — szpital polowy. Dotąd jednak nikt nie kwestionował trwałości samej idei zbiorowej obrony. Zrobił to pod koniec kwietnia Donald Tusk. „Chciałbym wierzyć, że [artykuł 5 — przyp. red.] nadal obowiązuje, ale czasem, oczywiście, mam trochę problemów. Nie chcę być tak pesymistyczny, ale to, czego dziś potrzebujemy, to bardziej praktyczny kontekst” — mówił w słynnym wywiadzie dla „Financial Times”.
Na początku lat 50. pierwszy sekretarz generalny NATO lord Hastings Ismay powiedział, że NATO powstało, by „trzymać Rosjan z daleka, Amerykanów przy sobie, a Niemców pod kontrolą”. Te słowa powtarzane są jak mantra przy okazji różnych natowskich jubileuszy, ale mocno się już zdezaktualizowały. Rosja jest obecnie bliżej ataku na NATO niż kiedykolwiek w ostatnich 30 latach. Sojusz nie „trzyma” już Amerykanów w Europie. Niemcy są owszem wciąż „pod kontrolą”, ale pytania o konsekwencje rozbudowy Bundeswehry padają coraz częściej. No bo co wydarzy się, jeśli w Niemczech — największej potędze militarnej na kontynencie — do władzy dojdzie jakaś nacjonalistyczna, rewizjonistyczna i skrajnie prawicowa siła?
Sojusz jak dotąd wykazał się nieprawdopodobną odpornością na egzystencjalne zagrożenia. Pierwszy poważny kryzys NATO przeszło po rozpadzie ZSRR. W zasadzie straciło wówczas sens istnienia, bo wróg, którego miało „trzymać z dala” pogrążył się w chaosie. Kolejny kryzys wiązał się z ekspedycjami NATO w Iraku, gdzie sojusz prowadził misje szkoleniowe i doradcze i Afganistanie, gdzie siły sojusznicze były obecne 20 lat (od 2001 do 2021 r.), co było największą i najdłuższą misją zagraniczną w historii NATO. Z chwilą rosyjskiej inwazji na Ukrainę w 2022 r. Sojusz jakby na nowo zyskał rację bytu. Tak było do zaprzysiężenia Donalda Trumpa, który od niemal z marszu postawił przyszłość paktu pod znakiem zapytania, grożąc siłowym przejęciem Grenlandii.
Putin zaciera ręce. Lepiej, żeby przywódcy NATO mieli plan
Z „ukarania” Merza wycofaniem kilku tysięcy amerykańskich żołnierzy najbardziej cieszy się Władimir Putin. Niemcy są logistycznym hubem USA w Europie, więc jakiekolwiek odchudzenie amerykańskiej obecności militarnej w tym kraju może negatywnie wpłynąć na zdolność przyjścia sojusznikom z pomocą w razie rosyjskiej agresji. Jak na razie NATO jako organizacja próbuje zachować zimną krew. Rzeczniczka Paktu Allison Hart przyznała w sobotę, że pakt pozostaje w kontakcie z USA i będzie analizował szczegóły decyzji amerykańskiej administracji. „Ta zmiana podkreśla potrzebę dalszego zwiększania przez Europę nakładów na obronność i przejęcia większej części odpowiedzialności za nasze wspólne bezpieczeństwo — w tym zakresie obserwujemy już postępy, ponieważ sojusznicy uzgodnili podczas zeszłorocznego szczytu NATO w Hadze, że przeznaczą na ten cel 5 proc. PKB” — napisała w oświadczeniu Hart.
Problem w tym, że niezależnie od zapowiedzi zwiększenia wydatków na obronność (na razie głównie na papierze), Europa nie jest w stanie sama obronić się przed zmasowanym atakiem Rosji. Europejskim siłom zbrojnym brakuje pewnych kluczowych zdolności — np. transportu i rozpoznania strategicznego. Bez względu na deklaracje prezydenta Emmanuela Macrona, francuskie głowice atomowe nie zastąpią amerykańskiego parasola atomowego. Do tego, jeśli wybory we Francji w 2027 r. wygra Jordan Bardella ze Zjednoczenia Narodowego, to Francja może zwinąć swoją atomową „parasoleczkę”.
W kontekście tego wszystkiego zadziwiające jest milczenie sekretarza generalnego NATO. Mark Rutte nie jest politykiem, który gryzie się w język. Wszyscy dobrze pamiętają, jak kilka miesięcy temu przyznał, że Europa sama się nie obroni. Jak dotąd całkiem nieźle odgrywał rolę „zaklinacza” Trumpa i umiejętnie dozując mu pochlebstwa, zapobiegał kryzysom.
Rozumiem, że Donald Tusk jest w stałym kontakcie z szefem NATO. I że Rutte, podobnie jak polski premier, zdaje sobie sprawę z powagi sytuacji. Najwyższy czas, by przywódcy europejskich krajów NATO spotkali się ze sobą na nieformalnym nadzwyczajnym szczycie w szerszym bądź węższym gronie (Tusk, Merz, Meloni, Starmer, Macron, Sanchez, Jetten, Stubb, Kristensen) i zastanowili się, jak — tu wracam do słów Tuska — „odwrócić ten katastrofalny trend” i zapobiec rozpadowi NATO. Kiedy Europa opracuje wspólne stanowisko, będzie mogła przedstawić je Amerykanom. Na ratowanie Sojuszu nie jest za późno. Najgorsze, co może się stać, to dalsze kwestionowanie sensowności jego istnienia.
